ANSİKLOPEDİK BİLGİNİN EPİSTEMİK MANTIĞI: KÂMÛSU’L-A‘LÂM’IN YAPISAL VE KAVRAMSAL İNŞASI

Authors : Gökhan Alp

Pages : 947-964

Doi:10.58659/estad.1823871

View : 105 | Download : 125

Publication Date : 2025-12-23

Article Type : Research Paper

Abstract :Kâmûsu’l-A‘lâm tarih, coğrafya ve biyografiyi aynı bilgi mimarisi içinde eklemleyerek bilginin disiplinler arası bir bütünlük içinde yeniden tertip edilmesini hedefleyen kapsamlı bir eserdir. Böylesine önemli bir çalışma ne yazık ki epistemik ve yapısal boyutlarıyla çözümlenmek yerine transkripsiyon temelli aktarım çerçevesinde tutulmuş, dar bir perspektifte sınırlı kalmıştır. Bu tür çalışmalar Kâmûsu’l-A‘lâm’ın bazı özelliklerini görünür kılarken eserin hangi bilgi anlayışına yaslandığını, bilginin nasıl seçilip düzenlendiğini ve hangi dolaşım mantığıyla okura sunulduğunu yani eserin asıl belirleyici yönünü ikinci plana indirgemiştir. Bu çerçevede çalışmanın temel amacı, Kâmûsu’l-A‘lâm’ın yalnızca 19. yüzyıl Osmanlı ansiklopediciliğinin bir örneği olmadığını; aynı zamanda bilginin üretimi, sınıflandırılması ve dolaşıma sokulması bakımından dönemin zihniyet dönüşümünü yansıtan kurucu metinlerden biri olduğunu ortaya koymaktır. Bu perspektiften hareketle makale Kâmûsu’l-A‘lâm’ın yapısal bütünlüğünü, maddeler arasındaki ilişkiler ve bilgi akışının organizasyonu üzerinden analiz ederken; epistemik anlam dünyasını ise müellifin bilgiye yaklaşımı, kaynak kullanımı ve medeniyet algısı ekseninde çözümlemeyi hedeflemektedir. Yöntem olarak çalışmada, Kâmûsu’l-A‘lâm’ın birinci cildindeki üç katmanlı giriş metinleri -“Sâhib ü Tâbi‘-i Kitâbın İfâdesi”, “İfâde-i Merâm”, “İhtârât”- altı cilt boyunca uygulanan alfabetik tertip, çift sütunlu sayfa düzeni, Latin harfli çok dilli sistem ve madde mimarisi gibi unsurlar “yerli” bir ansiklopedicilik pratiği çerçevesinde ortaya konulmaktadır. Tüm bu süreçler sonunda çalışma, Kâmûsu’l-A‘lâm’ın yapısal bütünlüğünü, maddeler arasındaki ilişkiler ve bilgi akışının organizasyonu üzerinden analiz ederken; epistemik anlam dünyasını ise müellifin bilgiye yaklaşımı, kaynak kullanımı ve medeniyet algısı ekseninde çözümlemeyi hedeflemektedir.
Keywords : Kâmûsu’l-‘A’lâm, Şemseddin Sami, Biyografi, Ansiklopedi, Sözlük, Tarih, Coğrafya

ORIGINAL ARTICLE URL