Hz. Peygamber’in Hadislerinin Muhatapların Davranışları ve Psikolojileri Üzerindeki Görünen ve Muhtemel Etkileri

Authors : İrfan Zahitoğlu

Pages : 1065-1089

Doi:10.51702/esoguifd.1683083

View : 212 | Download : 191

Publication Date : 2025-09-15

Article Type : Research Paper

Abstract :Genel manada sözün muhataplar üzerinde bir etki bıraktığı muhakkaktır. Bir hadiste de belirtildiği gibi beyanın bir kısmı sihirdir ya da beyanda bir sihir vardır. Nitekim sözün insan üzerinde mutlak bir etkisi, akıl ve kalpler üzerinde sihir gibi yön verici bir gücü vardır. Kişi muhatap olduğu söze kayıtsız kalamaz. Nitekim kişiye hoşlanmayacağı bir söz söylendiğinde yüz ifadesindeki değişim ya da hoşuna giden söze verdiği reaksiyon bunun en belirgin göstergesidir. Ancak bazen sözün zaman ve söyleniş şekli sözden daha fazla önem arz edebilmektedir. Zira yanlış üslup doğru sözün cellâdıdır. Başka bir ifadeyle sözü söylerken ne söyleyeceğimizi düşündüğümüz gibi nasıl ve nerede söyleyeceğimizi de düşünmek durumundayız. Muktezâ-i hâl diye ifade edilen, zamana, ortama ve muhataba uygun söz söyleme hususunu en iyi bilen ve bu konuda her fırsatı en iyi şekilde değerlendiren hiç şüphesiz Hz. Peygamber’dir. İnsanlara İslam dinini tebliğ, iyi ve doğruyu irşâd ve teşvik etmek, onları kötü ve çirkinden tahzir ve alıkoymak suretiyle, bir taraftan onların rûh-u maneviyelerini terbiye etmek diğer yandan İslam ahlakıyla süslemek gibi görevler için gönderilen Peygamber (a.s.), bunları yaparken hitap yönüyle birtakım metotlara başvurmuştur. Bu çalışmada incelediğimiz irşâd, ta’lîm, teşvik, tahzir, takdir, teselli ve dua gibi yöntemler bunlardan bazılarıdır. Bunların hepsinin ortak amacı insana, kendi iradesiyle yaratılış amacına uygun gözle görülür bir değişim kazandırmaktır. Bu çalışmada, Hz. Peygamber’in nebevî hitabetinin muhatapları üzerindeki gerçekleşen ya da muhtemel davranışsal ve psikolojik etkileri, bazı örnek hadisler üzerinden değerlendirilmiştir. İncelenen örneklerde, duygusal tepkiler ve davranışsal yönelimler temelinde ortaya çıkan veya ortaya çıkma ihtimali bulunan içsel değişimlere odaklanılmıştır. Nebevî hitap ve metotla muhatap olduktan sonra, bilmediğini öğrenmenin mutluluğu ve yapacağına dair azmini ortaya koyan örneklere rastladığımız gibi yaptığının yanlış olduğunu bilmeden yapan fakat ikaz neticesinde o işten vazgeçen kimselerle de karşılaşılmıştır. Hatta dinen ve ahlaken meşru olmayan bir işi yapmak için izin isteyen, fakat Hz. Peygamber’in sorular yoluyla kendisine bunun sakıncalarını düşündürdüğü bir yöntemle karşılaşıp isteğinden vazgeçen gençler de olmuştur. Yine İslam’ın şiârı olan ezanla alay ederken sözün ve üslubun güzelliğiyle İslam’a ısınan ve alay ettiği ezanı insanlara duyurmak gibi bir görev alanlar da görülmüştür. Kaba bir şekilde söze giriş yapıp nebevî muamele karşısında dua ederek ortamdan ayrılan sahabî örnekleri de aktarılmıştır. Öte yandan cennete gitmek için takip edilecek yollar ve Müslüman’ın edep ve güzel ahlaktan asla ödün vermeyeceği de yine Peygamber’in (a.s.) müşfik yöntemi sayesinde öğrenilmiştir. Hz. Peygamber’in başarıyı takdir ve taltif edip daha büyük başarılara yönlendirmede kullandığı yönteme kayıtsız kalamayan sahabî örnekleri de görülmüştür. Sıkıntılı durumlarla karşı karşıya kalan ve sağlıklı düşünemeyen kişilerin teselli edildiklerinde olumlu davranışlar sergilediklerine dair örnekler de aktarılmıştır. Ayrıca örnek hadislerde, insanın ümitsizliğe kapılmaması, yalnız olmadığını bilmesi ve her zaman kendisini işiten, çağrısına cevap veren bir Rabbinin varlığını hatırlaması gerektiği vurgulanmıştır. Bu bağlamda, nebevî eğitimde en etkili iletişim yollarından biri olan duanın hem gözlemlenen hem de olası davranışsal ve psikolojik etkisi de örneklerle ele alınmıştır. Neticede, maddeler halinde ele aldığımız konu ve örnekler göz önüne alındığında, Hz. Peygamber’in hadislerinin muhataplar üzerinde psikolojik ve davranışsal açıdan pek çok olumlu etki oluşturduğu; kişilerin iç dünyalarında ya da tutumlarında fark edilebilir ya da sezilebilir etkiler bıraktığı söylenebilir. Zira Peygamber’in (a.s.) tek başına çıktığı yolda yirmi üç yıllık kısa bir süreçte, bir ümmet bırakarak görevini tamamlaması bunun en açık göstergesidir.
Keywords : Hadis, Psikoloji, Değişim, Etki, Eğitim

ORIGINAL ARTICLE URL