NEOLİTİK DÖNEMDEN GÜNÜMÜZE KÜLTÜREL SÜREKLİLİK BAĞLAMINDA EĞLENCE

Authors : Aslı Kahraman Çınar, Mürüvvet Hiçyilmaz, Rabia Baydar, Güldane Sarıca

Pages : 1118-1133

Doi:10.55666/folklor.1621001

View : 136 | Download : 160

Publication Date : 2025-12-26

Article Type : Research Paper

Abstract :İnsanlık tarihinin en köklü dönüşümlerinden biri olan Neolitik Dönem, yerleşik yaşama geçiş, tarımın başlaması, hayvanların evcilleştirilmesi ve yeni üretim biçimlerinin ortaya çıkışıyla tanımlanmaktadır. Bu süreç yalnızca ekonomik ve sosyal yapıları değil, aynı zamanda sanatsal ve ritüel pratikleri de derinden etkilemiştir. Dönemin toplulukları, doğa karşısındaki korkularını, umutlarını ve inançlarını çeşitli sanat formları aracılığıyla somutlaştırmış; heykeller, figürinler, kabartmalar ve duvar resimleriyle kolektif bir hafıza oluşturmuştur. Özellikle Çanak Çömleksiz Neolitik Çağ, sembolik anlatımların yoğunlaştığı, dini ve toplumsal ritüellerin sanatsal üretimlerle iç içe geçtiği bir evre olarak dikkat çekmektedir. Bu bağlamda, Şanlıurfa’nın Hilvan ilçesi yakınlarında yer alan Nevali Çori yerleşimi, Neolitik dönemin erken evresine ışık tutan en önemli merkezlerden biridir. Burada ele geçen kireçtaşı kabartma, üzerinde yanlarda iki insan figürü ve ortada üçüncü bir figürün yer aldığı düzenlemesiyle farklı yorumlara konu olmuştur. Araştırmacılar bu sahneyi doğum ritüeli, bölgeye özgü Fırat Kaplumbağası tasviri veya toplu bir dans sahnesi olarak değerlendirmiştir. Özellikle üçlü figür düzeninin sembolik niteliği, dönemin ritüel ve eğlence anlayışına dair ipuçları sunmaktadır. Çalışmada, söz konusu Nevali Çori kabartması ile günümüzde Şanlıurfa-Hilvan başta olmak üzere Anadolu’nun farklı bölgelerinde oynanan “meşh” oyunu arasındaki benzerlikler kültürel süreklilik bağlamında ele alınmaktadır. Bu doğrultuda arkeolojik bulgular, kazı raporları ve literatürden yararlanılmış; etnografik gözlemlerle desteklenen karşılaştırmalı bir analiz yapılmıştır. Kabartmadaki elleri yukarıda iki figür ve ortada elleriyle yüzünü kapatan üçüncü figürün düzeni ile meşh oyunundaki benzer beden hareketleri arasındaki paralellikler dikkat çekicidir. Bununla birlikte çalışma, Neolitik dönemden Roma’ya, Selçuklu ve Osmanlı’ya kadar farklı dönemlerdeki kültürel ve sanatsal yansımaları da tartışmaya açmaktadır. Arslantepe’nin Kalkolitik döneme ait anıtsal yapıları, Hitit ve Geç Hitit kabartmalarındaki törensel geçitler, Germanicia mozaiklerindeki dans sahneleri ve Selçuklu ile Osmanlı dönemi minyatürlerinde betimlenen şenlikler, Nevali Çori’de gözlenen sembolik davranışların sonraki çağlarda farklı biçimlerde yeniden üretildiğini göstermektedir. Sonuçlar, doğrudan bir sürekliliği kanıtlamaktan çok, kültürel hafızanın ve sembolik kodların kuşaklar boyunca dönüşerek aktarılabileceğini ortaya koymaktadır. Neolitik dönemde dinsel ve toplumsal ritüel işlevi taşıyan bazı figürlerin, zamanla halk oyunları ve eğlence biçimlerine evrilmiş olabileceği ihtimali üzerinde durulmaktadır. Bu açıdan Nevali Çori kabartması ile meşh oyunu arasındaki benzerlik, Anadolu coğrafyasında binlerce yıldır devam eden sembolik anlatım ve topluluk ritüellerinin kültürel süreklilik bağlamında değerlendirilebilecek önemli bir örneğini sunmaktadır.
Keywords : Neolitik Çağ, Nevali Çöri, Şanlıurfa, Hilvan, Eğlence

ORIGINAL ARTICLE URL