EŞİKTEKİ HOŞGÖRÜ: ANADOLU HALK KÜLTÜRÜNDE KÜSÜLMEZLİK İLKESİ

Authors : Mutlu Özgen

Pages : 1262-1282

Doi:10.55666/folklor.1794431

View : 195 | Download : 115

Publication Date : 2025-12-26

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışma, Anadolu halk kültüründe eşiksellik (liminalite) durumlarında bireyin içinde bulunduğu kırılganlığın toplumsal ilişkiler üzerindeki yansımalarını incelemektedir. Araştırma, eşiksel süreçleri yalnızca biyografik ya da ritüel geçişler olarak ele almak yerine, bu süreçlerde bireyin toplumsal çevresiyle kurduğu ilişkinin nasıl yeniden biçimlendiğine odaklanmaktadır. Eşikte bulunan birey, gündelik normların dışında, korunması ve gözetilmesi gereken özel bir konuma yerleştirilmekte; bu durum toplumsal düzeyde empati, anlayış ve hoşgörüyü zorunlu kılan geçici bir norm alanı üretmektedir. Çalışma, bu norm alanının Anadolu halk kültüründe “küsülmezlik” ilkesiyle somutlaştığını ve bireyin eşiksel hâlinin toplumsal çatışmalardan bilinçli biçimde muaf tutulduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma, doğum, hamilelik, lohusalık, emziklilik, nişan ve evlilik, çocukluk, yaşlılık, delilik ve ölüm gibi insan yaşamının kritik geçiş evrelerini kapsamaktadır. Çalışma nitel araştırma yaklaşımına dayanmaktadır ve veri kaynağı olarak halkbilimi literatürü, etnografik betimlemeler, sözlü kültür ürünleri ve yazılı kültürel anlatılar kullanılmıştır. Birincil saha verilerine dayanmayan araştırma, mevcut literatürü tematik ve kavramsal analiz yoluyla yeniden yorumlamayı hedeflemektedir. Bu bağlamda eşiksellik evreleri, bireysel deneyimlerin ötesinde, toplumsal ilişkilerin geçici olarak yeniden düzenlendiği kültürel alanlar olarak ele alınmıştır. Araştırmanın kuramsal çerçevesi, Arnold Van Gennep’in geçiş ritüelleri modeli ile Victor Turner’ın liminalite ve communitas kavramları temelinde oluşturulmuş; analiz süreci Maurice Halbwachs’ın kolektif bellek ve Jan Assmann’ın kültürel bellek yaklaşımlarıyla desteklenmiştir. Anadolu halk kültürüne özgü örnekler ise Sedat Veyis Örnek ve Pertev Naili Boratav’ın çalışmaları başta olmak üzere halkbilimi literatürü üzerinden değerlendirilmiştir. Bu kuramsal yaklaşım, eşikselliğin yalnızca sembolik bir ara durum değil, toplumsal bağları düzenleyen işlevsel bir normatif çerçeve sunduğunu ortaya koymaktadır. Çalışmanın bulguları, eşiksellik evrelerinde bireylerin gündelik toplumsal rollerinin geçici olarak askıya alındığını ve bu durumun hoşgörü, empati ve dayanışmayı zorunlu kılan kültürel bir düzen oluşturduğunu göstermektedir. Lohusa kadına darılmama, yas evinde küslüğün hoş karşılanmaması, çocukların davranışlarının tolere edilmesi, yaşlıların kırgınlıklarının bağışlanması ve delilerin toplumsal olarak dışlanmaması, “küsülmezlik” ilkesinin pratik yansımaları olarak değerlendirilmektedir. Bu ilke, geçici kırılganlık hâllerinin kalıcı çatışmalara dönüşmesini engelleyen, toplumsal uyumu ve kültürel sürekliliği koruyan bir mekanizma olarak işlev görmektedir. Sonuç olarak çalışma, Anadolu halk kültüründe eşiksellik evrelerinin empatiyi kurumsallaştıran ve kolektif belleği besleyen yapısal hoşgörü alanları oluşturduğunu ortaya koyarak halkbilimi, antropoloji ve bellek çalışmaları literatürüne özgün bir katkı sunmaktadır.
Keywords : Eşiksellik, Küsülmezlik, Kültürel Bellek, Halk Kültürü, Geçiş Ritüelleri

ORIGINAL ARTICLE URL