MİZAH KURAMLARI BAĞLAMINDA NEYZEN TEVFİK FIKRALARI

Authors : Sibel Bulut, Hatice İçel

Pages : 1009-1020

Doi:10.55666/folklor.1794760

View : 164 | Download : 169

Publication Date : 2025-12-26

Article Type : Research Paper

Abstract :Şair, düşünür, ney ve hiciv üstadı Neyzen Tevfik çok yönlü sanatçı kimliği kadar yaşam tarzı, hayata bakışı ve renkli kişiliğiyle de dikkat çekmiş bir isimdir. Parayı ve mevkiyi önemsemeyen, zevk ve şevki sadece ney ile meyde bulan bu ruh adamı, ikiyüzlülüğe, yalan ve gösterişe, çıkarcılığa ve bağnazlığa karşı çıkmış; yozlaşmış kurum ve kişileri hicvetmekten geri durmamıştır. Bu karakteri ve tavrı zamanla şiiri ve hicivlerini aşarak onun etrafında anlatılan fıkralara konu olmuştur. Çalışmanın amacı, Neyzen Tevfik fıkralarının mizah kuramları bağlamında tasnif ve tahlilidir. Bu amaçla, Neyzen Tevfik’in fıkra tipi olduğu anlatılar farklı eserlerden taranmış -eş metinler hariç tutularak- yüz kırk bir farklı fıkraya ulaşılmıştır. Neyzen’in günlük yaşamından kesitler sunan bu fıkraların pek çoğu başından geçen olaylara dayanmakta; sokak, vapur, meyhane, hastane gibi mekânlarda geçmektedir. Fıkraların şahıs kadrosunu ise günlük hayatında iletişime geçtiği doktorları, arkadaşları, taksi şoförü, bir sarhoş, külhanbeyi, ayakkabı boyacısı vb. oluşturmaktadır. Fıkraların çoğunda bu kişilerin temsil ettiği yozlaşmış değer ve kurumları tenkit eden Neyzen, muhataplarını üstün zekâsı ve hazırcevaplığıyla alt ederek gülünç duruma düşürür. Bektaşi tipini andırdığı kimi fıkralarda ise bağnaz kişiler ve sığ din anlayışı eleştirinin hedefindedir. İçerik ve tip özelliğiyle Neyzen’i yansıttığı kadar zengin fıkra geleneğinden de beslenen bu anlatılar, mizahi gülme biçimleri açısından incelenerek temel mizah kuramlarıyla çözümlenmiştir. Sonuçta Neyzen Tevfik fıkralarındaki mizahi gülmenin kaynağının duyusal, bilişsel ve fizyolojik olduğu görülmüştür. Fıkra tipi Neyzen’in namussuzken namuslu, cahilken kültürlü görünenlere nükte, hiciv, ironi yollu karşı çıkıp bu olumsuz tipleri komik duruma düşürerek üstünlüğü ele geçirdiği fıkralar çoğunluktadır. Uyumsuzluk kuramından söz edebileceğimiz fıkralarda ise tezattan doğan güçlü bir mizahi öze rastlanmaktadır. Diğer kuramlara göre daha az sayıda olmak üzere gülme hâlini açıklamada Neyzen’in mizacından doğan mizahı en güçlü yansıtan fıkraların rahatlama kuramıyla yorumlanabileceği görülmüştür. Bu fıkralarda Neyzen, karşısındakilerin sığ inanç algısı ve ahlaki ön yargılarını eleştirerek sadece kendisini değil hem sözcüsü olduğu toplumu hem de fıkranın alıcısı olan kitleyi rahatlatmıştır.
Keywords : Neyzen Tevfik, fıkra, eleştiri, mizahi gülme, mizah teorileri

ORIGINAL ARTICLE URL