Başlangıçtan 1856’ya Basra Körfezi’nde Osmanlı-İngiliz Nüfuz Mücadelesi ve Osmanlı Egemenliğinin Tartışılmaya Açılması

Authors : Nurcan Yurdakul

Pages : 785-799

Doi:10.21547/jss.1551340

View : 83 | Download : 44

Publication Date : 2025-04-29

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışmada başlangıçtan 1856’ya kadar olan dönemde Basra Körfezi ve çevresindeki Osmanlı-İngiliz tanışıklığı, nüfuz çatışması ve güç rekabeti konuyla ilgili literatüre ek olarak Osmanlı ve İngiliz arşivlerinden belgeler ışığında etüt edilmektedir. Bu amaçla Basra Körfezi ve çevresinin tarihsel olarak hem Osmanlı hem de Britanya İmparatorluğu için neden önemli olduğu her iki devletin bölge ve çevresine yönelik tarihsel ve ticari öncelikleri çerçevesinde ele alınmaktadır. Basra Körfezi Osmanlı İmparatorluğu’nun Basra Beylerbeyliği ve Bağdat Eyaletinin doğal bir parçası iken İngiltere için bu bölge Hindistan ve Güney Asya kolonilerinin “emperyal sınırları” olarak görülür. Osmanlının egemenlik haklarının bölgedeki koruyucusu Bağdat ve Basra’daki valileri iken İngiliz politikalarının uygulayıcısı ve savunucusu da İngiliz konsoloslarıdır. Bu sebeplerle bu çalışmada müracaat edilen arşiv vesikaları ilgili valilerin ve konsolosların kendi devletleri ile olan yazışmalarıdır. Her iki devletin bölgeye olan ilgileri ve bölgedeki karşılaşmaları 16. Yüzyıl’ın ikinci yarısından itibaren başlamış olsa da bu devletlerin müttefik olduğu dönemlerde dahil olmak üzere karşı karşıya gelişleri 1798’den itibaren Napolyon’un Mısır seferi sonrasında başlar ve Birinci Dünya savaşına kadar devam eder. Körfezde Osmanlı Devleti artan İngiliz nüfuzuna karşı merkezileştirmeyi amaçlayan reformlar ve idari düzenlemelerle bölgeye müdahil olur. İngiltere ise ağırlıklı olarak Arap şeyhlikleri ve kabilelerini ve hatta gayrimüslim unsurları himaye ederek nüfuz kurma yoluna gider. İki devlet arasındaki anlaşmazlıklar ve çatışmalar, İngiltere’nin Osmanlı tebaasından sayılan Arap Şeyhleri ve Aşiretleri mensupları doğrudan ilişki kurması ve Osmanlı egemenlik haklarını ihlal etmesi çerçevesine yoğunlaşır. Nitekim iki devletin ilgili çatışmasından istifade eden de bu şeyhlikler olur ve bu süreç onların özerkleşmesine ve bağımsızlığa giden yollarını açar.
Keywords : Basra Körfezi, 19. yüzyıl, Nüfuz mücadelesi, İngiltere, Osmanlı İmparatorluğu.

ORIGINAL ARTICLE URL