Doğa Kavramı Araştırmaları İçin Yeni Bir Kavram Çerçevesi Önerisi: İçkin ve Aşkın Doğa Ayrımı

Authors : Selime Çınar
Pages : 773-805
View : 133 | Download : 168
Publication Date : 2025-12-20
Article Type : Research Paper
Abstract :Hem günlük dilde hem felsefi bir terim olarak çok sayıda anlamı bulunan doğa kavramı felsefe tarihinde en temelde yapıtaşı ve hareket ilkesi anlamında kullanılmıştır. Bir hareket ilkesi olarak hem tek bir cismin kendisine özgü hareketini sağlayan bir seviyede hem de âlemin bir bütün olarak işleyişini ve nizamını sağlayan bir seviyede ele alınmıştır. Bu makale tek doğanın bu iki ayrı seviyede ele alınırken, söz konusu seviyelerin dakik olarak ayırt edilebilmesi için bunları ayrı kavramlarla ifade etmeyi teklif etmektedir. Bunun için Yunan düşüncesinde doğa kavramının tarihine kısaca değinmekte, Stoacılardan itibaren bu iki seviyedeki doğaya filozofların felsefi sistemleri içinde işaret etmektedir. Bunlardan birincisine içkin, ikincisine aşkın doğa demeyi önermektedir. En temelde felsefe tarihinde kabul görmüş İskenderci ve Yeni-Platoncu içkin ve aşkın doğa anlayışlarının sonra gelen filozofların tercih ettiği hâkim anlayışlar olduğuna dikkat çekmekte, bu anlayışlar arasındaki işlev benzerlikleri ve mahiyet farklarına işaret etmektedir. Buna göre İskenderci içkin doğa, unsurların hareketlerinin ilkesi olan meyil anlamına karşılık gelirken, aşkın doğa Tanrı’nın inayeti ile feleklerin dönmesi sonucu bu hareketten meydana gelen ilahi güç anlamına tekabül etmektedir. Yeni-Platoncu içkin doğa temelde bitkisel nefse karşılık gelmekte, aşkın doğa ise Bir-Akıl-Nefs-Doğa şeklinde devam eden kozmolojik şemada Nefsin yönetiminde olan, onun bitkisel gücüne karşılık gelen, fakat bir çeşit akliliği olan tümel bir cevher ve hipostaza karşılık gelmektedir. Makalede ayrıca bu adlandırma bağlamında ileri sürülebilecek itirazlara cevap verilmektedir. Bu itirazlar, doğanın tanım gereği içeriden fail olması dolayısıyla içkin adlandırmasının anlamsız, aşkın adlandırmasının yanlış olup olmayacağı, bu yeni kavramlar yerine felsefe tarihinde bu ayrımın yapılması için kullanılan tümel ve tikel anlamlarının neden kullanılmadığı, içkin ve aşkın doğa kullanımlarının özgün olup olmadığı ve nihayet aşkın kelimesinin doğaya metafizik bir fail gibi üstünlük atfedip atfetmeyeceği şeklinde sıralanabilir. Makale bu hususlara cevap vererek içkin ve aşkın kavramlarının kullanımının doğa kavramına dair araştırmalarda yaygınlaşmasını ve bu şekilde bir filozofun doğa görüşü tahlil edilirken ayrı seviyelerdeki doğalar için söylediği ifadelerin yanlış anlaşılmasını önlemeyi, bunu yaparken de ek ifadeler ve kayıtlarla belirginleştirme uğraşısını azaltmayı hedeflemektedir. Bu şekilde hem tek bir filozofun düşüncesinde doğanın farklı seviyelerdeki özelliklerinin birbirine karıştırılmaması için bir açıklık sunacak, hem de farklı filozoflar arasında karşılaştırma yaparken ortak bir zemin sağlayacaktır.
Keywords : içkin, aşkın, doğa, hareket, âlem, tümel, tikel

ORIGINAL ARTICLE URL