CELÂLEDDİN HÂRİZMŞAH’IN AZERBAYCAN’I İSTİLASI VE ATABEYLER DEVLETİ’NİN ÇÖKÜŞÜ

Authors : Gurban Hüseynov

Pages : 397-410

Doi:10.53718/gttad.1442348

View : 81 | Download : 55

Publication Date : 2024-07-20

Article Type : Research Paper

Abstract :Hârizmşah Alâeddin Muhammed’in Moğollara yenilerek kaçmasının ardından Cengiz Han’ın emriyle Cebe, Sebütey ve Tokucar Bahadır komutası altında otuz bin kişiden oluşan bir ordu onu bulup öldürmek için görevlendirilmiştir. Batıya doğru ilerleyen bu ordu karşılarına çıkan herkesi öldürmüş ve şehirleri yakıp, yıkıp yağmalamışlardır. Moğol saldırılarından Azerbaycan coğrafyası da nasibini almış ve birçok şehir harabe haline gelmiştir. Cebe ve Sebütey komutasında başlayan Moğol istilası ve orduların Azerbaycan topraklarına girerek yağma hareketlerinde bulunması bölgede siyasi ve askeri açıdan önemli değişikliklere neden olmamıştır. Bunun da sebebi Azerbaycan topraklarında kısa süreli kalmaları ve kendi ülkelerine geri dönme isteklerinden kaynaklanmıştır. Hârizmşah Alâeddin Muhammed’in ölümünden sonra başkent Gürgenc’e dönen Celâleddin Mengüberti Moğollarla mücadelede bayrağı babasından devralarak ilk başlarda başarılı bir mücadele sergilemiş olsa da sonrasında Moğol saldırısından kaçarak Hindistan’a gitmiştir. Orda bir süre kaldıktan sonra geri dönen Celâleddin Mengüberti Azerbaycan topraklarını ele geçirerek devleti yeniden tesis etmeye çalışmıştır. Cebe ve Sebütey’den farklı olarak Celâleddin Mengüberti Azerbaycan topraklarında uzun vadeli bir yerleşim amaçladığından dolayıdır ki bölgeye gelir gelmez Moğol istilasından zarar görmüş ve harabeye dönmüş şehirleri imar ettirmiş ve bölgede kendi idari sistemini oluşturmuştur. Onun bölgeyi ele geçirmesiyle birlikte Azerbaycan Atabeyler Devleti’nin de siyasi varlığı son bularak tarih sahnesinden çekilmiştir. 1227 senesinde ezeli düşmanı olan Cengiz Han’ın ölümüyle birlikte adeta boşluğa düşen Celâleddin Mengüberti çeşitli hatalar yaparak kendi sonunu da hazırlamıştır. İlk başlarda Azerbaycan halkının da sevgisini kazanan Celâleddin Mengüberti atadığı memurlarının yaptığı yolsuzluklar nedeniyle Azerbaycan’da isyanlarla uğraşmak zorunda kalmış ve Öğedey Han’ın tahta çıkmasından sonra Baycu ve Çormagun Noyan komutasında gönderilen Moğol ordusu karşısında tutunamayarak Anadolu coğrafyasına kaçmış ve hayatını kaybetmiştir. Bu makalede, onun Azerbaycan bölgesini ele geçirmesi, Atabeyler Devletinin son bulması ve bölgede askeri ve siyasi faaliyetlerine kısa bir genel bakış sağlamayı ve bu olayın Azerbaycan tarihi açısından sonuçlarını vurgulamayı amaçlıyoruz.
Keywords : Hârizmşah, Atabeyler Devleti, Azerbaycan, Celâleddin Mengüberti, Moğollar

ORIGINAL ARTICLE URL