HAZAR KAĞANLIĞI BAŞKENTİ İTİL’İN COĞRAFİ KONUMU (ARKEOLOJİK KAYNAKLARA GÖRE SEMİBUGR VE SAMOSDEL’SKA YERLEŞİMLERİ)

Authors : Meltem Akıncı

Pages : 1-14

Doi:10.53718/gttad.1600016

View : 134 | Download : 76

Publication Date : 2025-01-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Ortaçağ Doğu Avrupası’nın güneydoğu kesimine üç asır boyunca (VII-X. yüzyıllar) hükmeden Hazar Kağanlığı, muhtelif özellikleriyle ön plana çıkan yerleşimlere ev sahipliği yapmıştır. Bu yerleşimlerin çoğu, doğudan batıya gerçekleştirilen göç hareketlerinin önemli bir geçiş noktasını ihtiva eden Karadeniz-Ten-Kafkas üçgeninde yoğunlaşmıştır. Bölgenin tarihsel süreçte kazandığı transit göç fonksiyonu, yerleşimlerin etnik bileşimlerini çeşitlendirmiştir. XIX. yüzyıldan bu yana Rus arkeologların başını çektiği araştırmacılar, yerleşimlerin etnik bileşiminin yanı sıra Hazar kentlerinin tarihsel varlığı, lokasyonu ve işlevi hakkında disiplinler arası araştırılarda bulunmuşlardır. Araştırı kapsamının en önemli sorunsallarından birini ise yerleşimlerin ya da kentlerin lokasyonu oluşturmuştur ki bugün dahi yazılı kaynaklarda ismi geçen çoğu yerleşimin tam olarak nerede bulunduğu saptanamamıştır. Biz de çalışmamıza yeri tam olarak saptamamış bu kentlerden birini dahil ettik. Bahsi geçen kent X. yüzyılın yazılı kaynaklarında adı sıklıkla geçen ama arkeolojik araştırmalar neticesinde yeri tam olarak saptanamayan son Hazar başkenti İtil’dir. Arap saldırıları neticesinde kuzeye çekilmek zorunda kalan Hazarların son başkenti İtil hakkında haberler nakleden Arap kaynaklarının yanı sıra X. yüzyılda Hazar Kağanı Yusuf’un Endülüs Emevi Halifesi’nin Danışmanı Hasday b. Şaprut’a yazdığı cevabi mektup kent hakkında detaylı tasvirler sunmaktadır. Fakat bu mektupta başkentin konumundan ziyade fiziki ve beşerî özellikleri hakkında bilgi verilmiştir. Kağan Yusuf’un mektubunu X. yüzyılın ortasında yazdığını baz alan araştırmacılar bahsedilen kentin 965 senesinde Rus Knyezi Svyatoslav tarafından yıkılan son başkent İtil olduğu konusunda hemfikirdir. Çoğu araştırmacı gerek bu kaynaktaki gerek ise Arap müelliflerin aktardığı bilgileri kullanarak Hazar kenti İtil’in yerini saptamaya yönelik denemelerde bulunmuştur. Arkeolojik kazıların sunduğu verilere dayanan araştırmacıların ekseriyetle hemfikir oldukları nokta İtil kenti kalıntılarının Aşağı İtil Bölgesi’nde olduğudur. Bu bağlamda arkeolojik araştırmalar nezdinde Başkent İtil iki farklı konuma lokalize edilmiştir: Semibugr (Yedi Höyük) ve Samosdel’ska. Her iki yerleşim de bugün Rusya Federasyonu’na bağlı Astrahan Eyaleti’nin Kamızyak Bölgesi’nde yer almaktadır. Her iki yerleşim de başkent statüsüne yaraşır gözükmektedir. Fakat kesin bir keşiften söz etmek mümkün değildir. Zira Hazar başkentinin bulunduğu yere dair yapılan araştırma sonuçları günümüz de olduğu gibi geçmişte de kesin bir kanıya varılmasına olanak sunmamıştır.
Keywords : Hazarlar, Başkent, İtil, Semibugr, Samosdelska

ORIGINAL ARTICLE URL