GAZNELİLER VE BÜYÜK SELÇUKLULAR DÖNEMİ HABSİYYELERİNDE ZİNDAN -1-: ZİNDANIN FİZİKİ YAPISI, ÖZELLİKLERİ VE ZİNDAN HAYATI

Authors : Sinan Tarifci
Pages : 299-322
Doi:10.53718/gttad.1632553
View : 105 | Download : 104
Publication Date : 2025-05-31
Article Type : Research Paper
Abstract :En eski dönemlerden itibaren uygulana gelen hapis cezası, Gazneliler ve Büyük Selçuklular devrinde de sıklıkla tatbik edilmiştir. Mezkûr devirlerde, muhtelif suçlara karşı muhtelif mekânlarda toplumun her tabakasına uygulanabilen hapis cezasına, ilmî ve edebî zümreye mensup şahsiyetler de maruz kalmışlardır. Fars edebiyatının büyük bir değişim ve gelişim gösterdiği Gazneliler ve Büyük Selçuklular devrinde habsiyye, habsiyyât ya da zindannâme adı verilen, mensur ya da manzum olarak kaleme alınan, zindan ve zindan hayatını konu edinen yeni bir edebî tür ortaya çıkmıştır. Bu edebî türün doğmasına, bizzat çeşitli sebeplerle Gazneli ve Büyük Selçuklu zindanlarına düşen mahkûm şairlerin ve yazarların hapisliklerinde ya da hapisten çıktıktan sonra, zindan ve zindan hayatıyla ilgili tecrübelerini yazıya dökmeleri vesile olmuştur. Böylece Mes’ûd-i Sa’d-i Selmân, Hâkânî-yi Şirvânî, Aynü’l-Kudât-ı Hemedânî, Mucîrü’d-Dîn-i Beylekânî, Bahâü’d-Dîn Muhammed b. Müeyyed-i Bağdâdî, Nâsır-ı Hüsrev ve Felekî-yi Şirvânî gibi mahkûm şairler ve yazarlar tarafından habsiyye metinleri vücuda getirilmiştir. Böyle edebî metinler, tarihî birer kaynak olarak devrin zindanlarını ve zindan hayatını tasvire bir dereceye kadar imkân vermektedir. İki müstakil makale olarak planlanan çalışmanın bu ilk serisinde, adı geçen şairlerin ve yazarların habsiyyelerinde zindanın fiziki yapısı, özellikleri ve zindan hayatı ortaya konulmaya gayret edilecektir. Bu çerçevede zindanın fiziki yapısı ve özellikleri olarak yüksek konum, elverişsiz iç mekân ögeleri, darlık, karanlık ve soğukluk; zindan hayatının unsurları olarak da yemek yetersizliği/yokluğu, kıyafet yetersizliği/yokluğu, yer örtüsü yetersizliği/yokluğu, gece bunalımı ve uykusuzluk, uğraşı, zincire vurulma ve zincirin vücuda verdiği hasar belirlenmiştir. Çalışmanın ikinci serisinde ise aynı mahkûm şairlerin ve yazarların eserlerine istinaden, bu defa zindanda mahkûmun bedensel ve ruhsal/duygusal durumu belirtilmeye çalışılacaktır.
Keywords : Gazneliler, Büyük Selçuklular, habsiyye, zindan

ORIGINAL ARTICLE URL