İSLAM COĞRAFYACILARINA VE SOVYET ARKEOLOJİ RAPORLARINA GÖRE MERV-SERAHS YOLU: TARİHÎ VE ARKEOLOJİK VERİLER ÇERÇEVESİNDE BİR TİCARET GÜZERGÂHININ ANALİZİ

Authors : Esin Küçükbekir

Pages : 287-298

Doi:10.53718/gttad.1632622

View : 177 | Download : 123

Publication Date : 2025-05-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Merv-Serahs yolu, tarih boyunca ticaret, kültürel alışveriş ve askerî seferler için önemli bir güzergâh olmuştur. İslam coğrafyacıları, bu yolu çeşitli açılardan ele almış, güzergâh üzerindeki önemli şehirler ve stratejik duraklara ilişkin bilgiler sunmuşlardır. İbn Hurdâzbih, Ya‘kûbî, Kudâme İbn Cafer ve İbn Havkal gibi bazı coğrafyacılar, yolun uzunluğu ve belirli durakları hakkında kayıtlar tutmuş, ancak sundukları bilgiler detay açısından farklılıklar göstermektedir. Sovyet bilim insanları, 1946’dan itibaren Türkmenistan topraklarından geçen Doğu ve Batı Asya ülkelerinin ekonomik arterleri olan eski ticaret ve kervan yollarının tarihî ve arkeolojik analizine öncülük etmişlerdir. Güney Türkmenistan Arkeolojik Kompleksi Keşif Gezisi (YUTAKE) kapsamında, 1953 yılı itibarıyla bir ekip tarafından Serahs-Merv güzergâhı incelenmiş, yolun geçebileceği alanlar tespit edilmiş ve bu güzergâha yakın noktalar araştırılmıştır. Bu çalışmalar, yollar hakkında yazan İslam coğrafyacılarının kayıtlarına dayanılarak gerçekleştirilmiş ve elde edilen arkeolojik bulgular, tarihî verilerle karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Bunun yanı sıra, The International Merv Project kapsamında Georgina Herrmann, V. M. Masson ve K. Kurbansakhatov gibi arkeologlar tarafından yürütülen çalışmalar, Merv bölgesinin tarihî ve arkeolojik önemine ışık tutmuştur. Bu proje, Sâsânî, İslam ve Selçuklu dönemlerindeki yerleşim dinamikleri, mimarî yapılar, tarımsal üretim ve ticarî faaliyetler gibi unsurları analiz ederek bölgenin kronolojik gelişimini, ticaret yollarındaki stratejik konumunu ve kültürel mirasını değerlendirmiştir. Elde edilen veriler, tarihî kaynaklarla arkeolojik bulguların birlikte ele alınmasının, Merv-Serahs güzergâhının yalnızca bir ticaret yolu olmanın ötesinde, bölgesel ve uluslararası ekonomik etkileşimleri şekillendiren stratejik bir arter olduğunu açıkça ortaya koyduğunu göstermektedir. Bu çalışmada, Horasan bölgesinin iki önemli merkezi olan Merv ve Serahs arasındaki yol bağlantısı, tarihî metinler ve arkeolojik bulgular ışığında ele alınmaktadır. Söz konusu güzergâh, yalnızca ticarî amaçlar doğrultusunda değil, aynı zamanda stratejik ve kültürel etkileşimler açısından da büyük önem taşımaktadır. Yol üzerinde bulunan kervansaraylar, köprüler ve diğer yapılar, hem ekonomik faaliyetlerin gelişimini hem de askerî hareketliliği destekleyen unsurlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Arkeolojik araştırmalar, bu yolun işlevselliğini ve kullanım yoğunluğunu doğrulayan somut kanıtlar sunmaktadır. Özellikle Merv ve Serahs arasında tespit edilen kervansaray kalıntıları, bu güzergâhın tarih boyunca aktif bir şekilde kullanıldığını göstermektedir. Ayrıca, elde edilen arkeolojik veriler, yol boyunca kurulan yerleşimlerin ekonomik faaliyetlerini ve ticaretin bölge üzerindeki etkilerini daha iyi anlamamızı sağlamaktadır. İslam coğrafyacılarının aktardığı bilgiler, arkeolojik bulgular ile birlikte değerlendirildiğinde Merv-Serahs yolunun tarihsel önemini daha net bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu inceleme, tarih ve arkeoloji disiplinlerinin birbirini tamamlayarak daha kapsamlı ve güvenilir bir tarihsel analiz sunduğunu göstermektedir.
Keywords : Horasan, Merv, Serahs, Yol, Arkeoloji

ORIGINAL ARTICLE URL