AKSARAY SANCAĞINDA TIMAR DÜZENİNE DAİR ARŞİV KAYITLARI (1786-1793)

Authors : Necmettin Aygün, Bahar Kaymaz

Pages : 777-798

Doi:10.53718/gttad.1657464

View : 112 | Download : 104

Publication Date : 2025-09-29

Article Type : Research Paper

Abstract :Günümüzdeki siyasî ve sosyal yapı, esasında geçmişteki süreklilikler veya kopuşlar ile irtibatlıdır. Bu çerçevede Tımar Sistemi, devlet ve topluma; köye ve köylüye devam edegelen tesiri ile Türk Tarihinde süreklilik gösteren kurumlardan biridir. Bu çalışmada, saygınlığı ve itibarı yanında ekonomik yönü de bulunan alaybeyilik makamını elde etmek isteği doğrultusunda yaşanan rekabet bağlamında Aksaray Sancağında iki farklı hizbin devlet merkezi ile gerçekleştirdikleri yazışmalar neticesinde ortaya çıkan 1786 tarihli altı farklı arşiv belgesinin tanıtımları yapılmıştır. Ayrıca 1787 Osmanlı-Rus ve Osmanlı-Avusturya muharebelerinde ordu-yı hümayun yoklamasında bulunmayan tımarlı sipahilerin dirliklerinin alınıp mülâzımlara arz edilmesi ile alâkalı emre binaen hazırlanan ve sancağın eski ve yeni tımarlılarını gösteren 28 Kasım 1793 tarihli sekiz sayfalık defterin çeviri yazısı ve değerlendirmesine yer verilmiştir. Böylelikle son günlerini yaşamakta olan tımar düzeni, Aksaray Sancağı üzerinden görüntülenmeye çalışılmıştır. Alaybeyinin, tımar ve zeamet tasarruf eden sipahilerin âmiri olması, örfî yönetimde Sancakbeyinin ardından gelmesi ve tımar tevcihi sırasında arzda bulunması gibi hususiyetler bu makamı önemli kılmaktaydı. Zeamet ve tımar tevcihâtı alaybeyi arzı ile başlamakta, tımar erbâbı alaybeyi bayrağı altında toplanarak seferlere hareket etmekteydi. Dolayısıyla yerelde, alaybeyilik vazifesini elde etmek önemli bir rekabet alanını oluşturmaktaydı. Neticede, bir zamanlar Osmanlı ordusunun esas muharip gücünü oluşturan topraklı süvarilerin; tımarlıların değişen askerî, siyasî ve iktisadî şartlara bağlı olarak seferlerdeki ağırlığını kaybetmiş olsalar da merkezî otoritenin köklü bir kurumu olarak 18. yüzyıl sona ererken bilhassa kırsalın siyasal düzeninde etki göstermeye devam ettikleri görülmüştür.
Keywords : Osmanlı Devleti, Aksaray Sancağı, Tımar Sistemi, Taşra İdaresi, Siyasal Düzen

ORIGINAL ARTICLE URL