Arapçada Ümm/Anne ve Eb/Baba Lafızlarının Ayetler Işığında Leksikolojik ve Semantik Tahlili

Authors : Ahmet Gür, Kenan Yeniceli

Pages : 58-77

Doi:10.31592/aeusbed.1788320

View : 17 | Download : 5

Publication Date : 2026-02-28

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu makale, Kur’an’daki aile tasavvurunun merkezinde yer alan “anne” ve “baba” lafızlarını, bu lafızların Arapça karşılıkları olan ümm (أُمّ) ve eb (أَب) kelimeleri üzerinden leksikolojik ve semantik açıdan incelemektedir. Çalışmanın temel sorusu, bu lafızların klasik sözlüklerde, erken dönem şiirlerde ve tefsirlerde çizdiği anlam evreninin nasıl ele alındığıdır. Makalenin özgün yönü, ebeveynlik konusunun yaygın fıkhî ve ahlakî yaklaşımlarından farklı olarak doğrudan bu lafızların kök anlamları ve Kur’an içi bağlamları çerçevesinde bütüncül bir çözümleme önermesidir. Makalede takip edilen metodoloji, iki aşamalı olarak tatbik edilmiştir. İlk aşamada klasik sözlükler ile Câhiliye ve Muhadram dönemleri şiirlerinden hareketle ümm ve eb lafızlarının leksikolojik verileri, anlam halkaları ve mecazî açılımları belirlenmiştir. İkinci aşamada ise bu bulgular, söz konusu lafızların geçtiği ayetlerde incelenerek kazandıkları çeşitli manalar ortaya konmuştur. Ulaşılan bulgular, ümm lafzının yalnızca biyolojik anneliği değil aynı zamanda “merkez, asıl ve kaynak” manalarını da içerdiğini göstermiştir. Nitekim ayetlerde geçen “ümmü’l-kurâ” ve “ümmü’l-kitâb” gibi örnekler, bu lafzın yöneliş ve kuşatıcılık fonksiyonunu açığa çıkarmaktadır. Eb lafzı ise kök düzeyinde “geçim sağlamak, terbiye etmek ve yön vermek” fiilleriyle ilişkilendirilmektedir. Bu bağlamda mezkûr lafzın Kur’an’da biyolojik babadan “ata ve manevî rehberlik” düzlemlerine kadar genişleyen çok boyutlu bir semantiğe sahip olduğu görülmektedir. Sonuç olarak ümm ve eb lafızları, “aidiyet ve yöneliş” zemininde birleşmekle birlikte ümm lafzı merkezîlik ve çekim alanı olma; eb lafzı ise himaye ve rehberliği temsil etmektedir. Bu tespit, Kur’an’daki aile tasavvurunun yalnızca biyolojik rollerle değil aynı zamanda merkez–çevre ve koruyucu-önder olma eksenleriyle kurulduğunu ortaya koymaktadır. Makale, lafız–anlam ilişkisinin tarihsel ve bağlamsal yönlerini birlikte değerlendirerek literatürdeki boşluğu doldurma çabası içindedir. Böylece gelecekte vâlide/vâlid gibi bu lafızların muadilleri üzerinde yapılacak karşılaştırmalı analizlere metodik bir zemin sunmayı hedeflemektedir.
Keywords : Arap dili ve belagati, anne, baba, leksikolojik ve semantik.

ORIGINAL ARTICLE URL