Muhammed İkbal`in Benlik Felsefesinde Mevlânâ İzleri

Authors : Abdullah Kartal, Burhan Durman

Pages : 45-68

Doi:10.30623/hij.1602239

View : 64 | Download : 24

Publication Date : 2025-06-15

Article Type : Research Paper

Abstract :Muhammed İkbal tasavvuf, felsefe, tarih, sanat ve siyaset alanlarında önemli eserler vermiş; kendine özgü dil ve üslubuyla modern zamanların tasavvufi anlayışında dinamik ve işlevsel bir yaklaşım geliştirmiş olan önemli bir çağdaş İslam âlimi ve düşünürüdür. Bu mütefekkir ülkemizde ve dünyada takdir görmüş ve geniş bir etki alanına sahip bir şahsiyettir. Özellikle İslam dünyasında fikirleri ve yazdığı şiirleri benimsenmiş, üzerine akademik çalışmalar yapılmıştır. Mevlânâ da yaşadığı XIII. yüzyıldan günümüze gelinceye kadar geniş kitleler üzerinde silinmeyecek izler bırakmış önemli şahsiyetlerden biridir. Keza Mevlânâ çeşitli alanlarda Batılı veya Doğulu birçok düşünürü etkilemiştir. Mevlânâ’nın çağları aşarak derinden etkilediği mütefekkirlerden biri de günümüzde İslam dünyasında yakından tanınan ünlü şair, filozof ve siyasetçi Muhammed İkbal’dir. İkbal’in düşünce hayatında Mevlânâ’nın önemli bir yeri vardır. O, Mevlânâ’dan etkilenmiş ve bunu hayatında, yazdığı eserlerde ve şiirlerinde göstermiştir. Bu çalışmada her iki şahsiyetin eserlerinden hareketle, İkbal’in benlik felsefesi incelenmiş, benlik felsefesi bağlamında İkbal’in hangi alanlarda Mevlânâ’dan etkilendiği ve bu etkinin mahiyet ile sonuçları ortaya konmaya çalışılmıştır. İkbal ile Mevlânâ üzerine ayrı ayrı veya karşılaştırmalı olarak çok sayıda çalışma ve inceleme yapılmış olmasına rağmen İkbal’in benlik felsefesi üzerinde Mevlânâ’nın etkisini göstermeyi amaçlayan bir araştırma mevcut değildir. Çalışmanın bu anlamda bir boşluğu doldurmaya katkı sunması açısından önemli olduğu söylenebilir. Bu çalışmada metin inceleme yöntemi kullanılmış, İkbal ve Mevlânâ’ya ait metinler çoğunlukla benlik ve ilgili diğer kavramlara nasıl yer verdiği bakımından karşılaştırılarak yorumlanmaya çalışılmıştır. İkbal’in felsefesinin temelinde benlik düşüncesi vardır. İkbal’in benlik tasavvuruna göre insanın en büyük gayesi benliğini gerektiği gibi tanıması, onu eğitmesi, güçlendirmesi ve en nihayetinde kâmil insan seviyesine yükselmesidir. Benliğin evvela itaat, nefse hâkimiyet ve ilahî niyabet aşamaları takip edilerek terbiye edilmesi gerekir. Benliğin terbiye edilmesinden sonra da güçlendirilmesi gerekir. Aşk, fakr, hoşgörü ve yüce bir amaç edinme gibi manevi meziyetler benliği güçlendiren unsurların en önemlileri arasında yer alır. Ayrıca benliği zayıflatan çeşitli kusurlar mevcuttur. Benliği zayıflatarak kişinin kâmil insan olmasını engellemesinin önüne geçmek için öncelikle bu kusurların bilinmesi, teşhis edilmesi gerekir. Bu kusurlar korku, tembellik, dilenmek ve ırkçılık gibi faktörler olup bunlarla başa çıkılması ve bunlardan uzak durulması gerekir. Benliğini güçlendirerek manevi bir yükseliş süreci yaşayan insan bu zorlu yolun sonunda benliğini bulur ve varılabilecek en yüksek mertebe olan ve İkbal’in merd-i mü’min dediği insan-ı kâmil mertebesine ulaşır ve böylelikle sahip olduğu gerçek değerin farkına varır. Kâmil insan seviyesine çıkmada bilgi ve aşk kemal yolcusunun en vazgeçilmez vasıtalarıdır. Kâmil insan olmanın ilk ve en önemli merhalesi ise nefse hâkim olmaktır. Bunun neticesinde edep ve güzel ahlâk, kâmil insanın en önemli vasfı haline gelecektir. Zira Edepten yoksun olan gerçek anlamda insan olamaz. Bu araştırmada ulaşılan sonuçlar şu şekilde özetlenebilir: İkbal, Mevlânâ’nın düşüncelerinden büyük oranda etkilenerek kendi düşünce sistemini ondan aldığı feyizle şekillendirmiştir. İkbal, İslam dünyasının içinde geçmekte olduğu çalkantılı ve dinin özünden uzak bir dönemde Mevlânâ’nın umut vadeden canlı hayat görüşünü bir çıkış noktası olarak görmüştür. İkbal’in Mevlânâ’dan etkilenmesine sebep olan en önemli faktörlerden birinin aslında Mevlânâ’nın bu cevval hayat felsefesi olduğu görülür. Ancak bu gerçek, İkbal’in düşünce sisteminin hiçbir özgünlük taşımadığı şeklinde anlaşılmamalıdır.
Keywords : Din Felsefesi, Muhammed İkbal, Benlik Felsefesi, Mevlânâ, Kâmil İnsan

ORIGINAL ARTICLE URL