Muhakkik Bir Mukrî: Dahhâk b. Müzâhim ve Kıraat Anlayışı

Authors : Dr. Sebahattin Erdoğan

Pages : 326-345

Doi:10.30623/hij.1742294

View : 112 | Download : 81

Publication Date : 2025-12-15

Article Type : Research Paper

Abstract :İnsanları doğruya ve güzele yönlendirmek, onları dünya ve ahirette saadete götürecek yolları göstermek amacıyla inzâl olunan ilahi kitapların sonuncusu olan Kur’ân-ı Kerîm, bir hidayet kitabı olmasının yanında, tüm çağlara hitap eden çeşitli hususiyetleri ile yüksek bir değer taşımaktadır. ‘Ulûmu’l-Kur’ân içerisinde mütalaâ edilen kıraat ilmi, Kur’ân-ı Kerîm’in anlaşılmasını kolaylaştırması, tevil olanaklarını genişletmesi ve farklı kıraatlerin Kur’âniyeti gibi meseleleri içermesi bakımından Kur’ân ilimleri arasında önemi haiz bir konumdadır. Hz. Peygamber’in hicreti ile beraber kurulan İslam devletinde fethedilen ilk bölgelerden birisi doğuda yer alan Horasan’dır. Hicri I. asırda Sâsâni devleti hâkimiyetinde bulunan Horasan, fetih hareketleriyle beraber şehirler ve şahıslar özelinde çok değerli ilim erbabına ev sahipliği yapmıştır. Kıraat ilmi de rıhleler ve göçler yoluyla bölge kurrâsı tarafından talim edilmiştir. Böylece Horasan bölgesinde erken dönemde kıraat ilmi teşekkül etmiş ve takip eden asırlarda hızlı bir gelişim sürecine girmiştir. Basralı bir kurrâ olan Yahya b. Ya‘mer’in bölgeye gelişiyle sistematik bir hüviyet kazanan bölge kıraati, devamında birçok kurrânın mezkûr ilmi sistematik hale getirdiği bir mahal konumuna dönüşmüştür. Bu minvalde Emevi devleti döneminde yaşayan ve erken dönemde tabiûn uleması içerisinden yetişen önemli müfessir ve kurrâdan biri olan Dahhâk b. Müzâhim (öl. 105/723), gerek bölge kıraatine gerekse genel kıraat birikimine değerli katkılar sunmuştur. Bu çalışmada amacımız tedvin ve tasnif çalışmalarının olmadığı bir dönemde kurrâ vasfıyla da öne çıkan İbn Müzâhim’in kıraat vucûhâtını ve kıraat ilmine dair metodunu manaya etkisi ve diğer unsurları bakımından ortaya koymaktır. İbn Mücâhid döneminde yapılan tasnif çalışmasında onun sıhhat kriterleri muvâcehesinde şâz olarak telakki edilen İbn Müzâhim kıraatinin usul ve ferşu’l-hurûf açısından genel bir tahlilini yapmaktır. Araştırmamızda öncelikle onun hayatı, yaşadığı ortam, kıraat birikiminin isnadı, kıraatlere yaklaşımı, etkilendiği isimler, kıraat ilmi disiplini içerisinde akademik bir üslup ile ele alınacaktır. İbn Müzâhim’in kıraat ilminde öne çıkan özellikleri ve konumu dikkatlere sunulacaktır. Netice itibariyle İbn Müzâhim kıraatinin gerek Horasan’da gerekse genel kıraat birikimi içerisinde önemli bir konuma sahip olduğu, şâz okuyuşlar da çoğunluk itibariyle başka kurrânın da ona muvafakat ettiği sonucuna varılmıştır. Ondan rivayet olunan ve tek kaldığı vucûhât ise tefsir ilminin yanı sıra diğer ilmi disiplinlerde de istihdam edilmiştir. Çalışma erken dönem kıraat algısı içerisinde şâz olarak telakki edilen Dahhâk b. Müzâhim’in diğer kurrâya muvâfakat eden okuyuşları ve tek kaldığı okuyuşların tespitinin yanı sıra bu okuyuşların varsa manaya etkisinin ortaya konulması açısından önemlidir. Ayrıca Dahhâk b. Müzâhim kıraati şâz kıraatlere yönelik olumsuz bakışın izalesi için önemli bir kıraat birikimidir. Çalışmada İslami ilimlerin bazı alanlarında söz sahibi olan İbn Müzâhim’in kıraatçi yönü ele alınmıştır. Yöntem olarak ilk dönem tabakat, kıraat ve tefsir kaynakları içerisinde bulunan vucûhât değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Onun kendi dönemine ulaşan kıraat vucûhâtı üzerinde rivayetçi bir yaklaşım sergilediği ve bu vucûhâtın tefsir birikiminde tevil olanaklarını genişlettiğini söylemek mümkündür.
Keywords : İbn Müzâhim, Kıraat, Kurra, Horasan, Tabiun, Kur’ân, Şaz

ORIGINAL ARTICLE URL