Ahlaki Yönelim Ölçeği: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması
Authors : Ali Koçak
Pages : 805-824
Doi:10.14395/hid.1735382
View : 311 | Download : 404
Publication Date : 2025-12-30
Article Type : Research Paper
Abstract :Bu çalışma, bireylerin ahlaki yönelimlerini seküler ve dinî temellere dayalı olarak değerlendirmeyi amaçlayan Ahlaki Yönelim Ölçeğinin geliştirilmesi ve psikometrik özelliklerinin incelenmesini konu almaktadır. Günümüz toplumlarında ahlaki davranışların motivasyon kaynakları giderek çeşitlenmekte, bireylerin ahlaki karar alma süreçleri hem dinî hem de seküler referanslardan etkilenmektedir. Postmodern toplumsal yapıda, geleneksel dinî otoritelerin yanında rasyonel temelli ahlaki anlayışlar, hümanist değerler ve bireysel özgürlük kavramları da ahlaki karar alma süreçlerinde belirleyici olmaktadır. Geliştirilen ölçek, bu karmaşık yapıyı Dinî Ahlaki Yönelim ve Seküler Ahlaki Yönelim şeklinde iki temel boyutta değerlendirmeyi hedeflemektedir. Araştırmanın kuramsal temeli, ahlaki davranışların kökeni, evrenselliği ve yaptırım mekanizmaları gibi temel sorulara hem dinî hem de seküler perspektiflerden verilen yanıtları kapsamaktadır. Seküler ahlak yaklaşımı, ahlaki değerlerin dinî referanslardan bağımsız olarak rasyonel temellere, insani deneyime ve evrensel insan haklarına dayandırılabileceğini savunmaktadır. Bu yaklaşım, Kant’ın kategorik buyruğundan Mill’in faydacılığına kadar geniş bir felsefi yelpazede kendisini göstermektedir. Dinî ahlak anlayışı ise, bireyin dindarlığına bağlı olarak şekillenen değerleri, kutsal metinlerden türetilen ilkeleri ve dinî otoritelerin rehberliğini esas almaktadır. Bu yönelim, ahlaki normların aşkın bir kaynağa dayandığını ve mutlak geçerliliğe sahip olduğunu öne sürmektedir. Bu iki yönelim, bireylerin doğru-yanlış algılarını, ahlaki kararlarını ve toplumsal normlara yaklaşımlarını belirlemede önemli rol oynamaktadır. Ayrıca bireyin dindarlık düzeyi, ahlaki motivasyonların kaynağını ve gücünü doğrudan etkileyebilmektedir. Ölçek geliştirme sürecinde öncelikle ahlak psikolojisi, din psikolojisi ve değerler eğitimi literatüründen yararlanılarak 17 maddelik bir madde havuzu oluşturulmuş, uzman görüşleri alınmış ve pilot uygulama gerçekleştirilmiştir. Pilot uygulama sonrasında geniş örnekleme uygulanan ölçekte yapılan açımlayıcı faktör analizi (AFA) sonucunda üç madde binişiklik nedeniyle madde havuzundan çıkarılmıştır. Kalan 14 maddeyle yapılan AFA sonucunda, özdeğeri 1’in üzerinde olan ve toplam varyansın %56’sını açıklayan iki faktörlü bir yapı elde edilmiştir. Bu varyans oranı, sosyal bilimler alanında kabul edilen standartlar açısından yeterli düzeyde olup, ölçeğin teorik yapıyı başarılı şekilde temsil ettiğini göstermektedir. Faktör yapısının doğruluğu, doğrulayıcı faktör analizi (DFA) ile test edilmiş ve modelin uyum iyiliği indeksleri (CFI = 0.951, TLI = 0.939, RMSEA = 0.065, SRMR = 0.052) modelin veriyle mükemmel düzeyde uyum sağladığını göstermiştir. Ayrıca GFI (0.916) ve AGFI (0.879) değerleri de modelin yeterli uyum gösterdiğini desteklemektedir. Güvenirlik analizleri kapsamında, Dinî Ahlaki Yönelim faktörünün Cronbach Alfa değeri .89, Seküler Ahlaki Yönelim faktörünün ise .81 olarak bulunmuştur. Bu değerler, her iki faktörün de yüksek iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermektedir. Alt üst %27 grup karşılaştırması da benzer şekilde yüksek geçerlilik düzeylerini desteklemekte, ölçeğin ayırt edici geçerliliğini ortaya koymaktadır. Geçerlik analizlerinde, yapı geçerliliği için ortalama açıklanan varyans (AVE) ve birleşik güvenirlik (CR) değerleri incelenmiştir. Dinî Ahlaki Yönelim faktörünün AVE değeri 0.517 ve CR değeri 0.881 olarak bulunurken, Seküler Ahlaki Yönelim faktörünün AVE değeri 0.421 ve CR değeri 0.812’dir. Faktörler arası ayrım geçerliliği HTMT oranı ile değerlendirilmiş ve 0.705 değeri kabul edilen aralıkta yer aldığından, faktörlerin birbirinden ayırt edilebilir olduğu doğrulanmıştır. Analizler sonucunda, geliştirilen Ahlaki Yönelim Ölçeği, bireylerin ahlaki motivasyonlarını seküler ve dinî yönelimler temelinde değerlendirmede geçerli ve güvenilir bir araç olarak ortaya konmuştur. Ölçek, ahlaki karar alma süreçlerinin altında yatan motivasyonları anlamaya yönelik araştırmalarda kullanılabilecek bir ölçme aracı niteliğindedir. Bu yönüyle çalışma, ahlak psikolojisi, din psikolojisi, değerler eğitimi ve sosyal bilimler alanlarına metodolojik ve teorik katkı sunma, gelecekte yürütülecek karşılaştırmalı araştırmalar için bir temel oluşturma gayesi taşımaktadır.Keywords : Din Psikolojisi, Ahlak Psikolojisi, Ahlaki Yönelim, Dinî Ahlak, Seküler Ahlak
ORIGINAL ARTICLE URL