DÎVÂNU LUGÂTİ'T-TÜRK’TEKİ HAYVAN ADLARININ ÇUVAŞ TÜRKÇESİNDEKİ DURUMU

Authors : Özgür Yıldırım

Pages : 101-153

Doi:10.47089/iuad.1640103

View : 63 | Download : 37

Publication Date : 2025-06-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Öz: Tarihin erken devirlerinde doğa ile iç içe olan konar göçer bir yaşam biçimine sahip olan Türklerin sosyal yaşamında ve kültürlerinde tabii olarak hayvanların özel bir yeri vardır. Türkler, onlardan gıda, giyim-kuşam, ulaşım, ülke sınırlarının korunması ve güvenliğinin sağlanması gibi pek çok alanda fayda sağlamışlardır. Ancak hayvanlar, Türklerin yaşamında yalnızca maddi fayda unsuru olarak yer almamıştır. Onlarla zaman içerisinde duygusal bir bağ kurmuş, hatta gücünden ve cesaretinden etkilendikleri hayvanlara dinî inançları gereği kutsiyet atfederek onları sembol değer hâline getirmişlerdir. Atfedilen bu değer, eski Türkler arasında hayvanlarla ilgili pek çok inanç ve uygulamanın oluşmasına da zemin hazırlamıştır. Göktürk, Uygur ve Kırgızlar gibi bazı Türk kavimleri onlardan türediklerine inanmış, bazı Türk kavimleri ise, kendilerine askerî bir unvan, çocuklarına da ad olarak hayvan adlarını almışlardır. Türklerin sosyal yaşamında ve kültürlerinde hayvanların bu kadar kapsamlı bir yer edinmesi, hayvanların sözlü ve yazılı edebiyat ürünlerinden minyatür, heykel gibi sanatsal yaratmalara kadar pek çok eserde görülebilmesini sağlamıştır. Kâşgarlı Mahmud’un Araplara Türkçe öğretmek maksadıyla kaleme aldığı Dîvânu Lugâti’t-Türk, geniş bir coğrafyaya yayılmış ve farklı kültür çevreleriyle kuşatılmış olan Türk kavimlerinin diline, tarihine, sosyal yaşamına ve folkloruna dair oldukça zengin bir malzeme sunarak Türkoloji araştırmalarının en temel eserleri arasında yer almıştır. Belirtilen bu malzeme içerisinde hayvan adları ile hayvancılık terimleri de önemli bir yere sahiptir. Bu çalışmada, Dîvânu Lugâti’t-Türk’te tespit edilen 299 hayvan adının Çuvaş Türkçesindeki durumu değerlendirilmeye çalışılmış, bunlardan hangilerinin korunduğu, hangilerinin şekil ya da anlam bakımından ortaklık gösterdiği hakkında bilgi verilmiştir.
Keywords : Dîvânu Lugâti, Söz Varlığı, Hayvan Adları, Çuvaş Türkçesi, Anlam Bilimi

ORIGINAL ARTICLE URL