Modalite Konusunun Kilis Mantık Okulu Eğitimine Yansıması: Zübdetü’l-Muhtelitât Mine’t-Tasdikât Adlı Eser Üzerine Bir Değerlendirme

Authors : Ayşe Acarer

Pages : 421-446

Doi:10.69576/ihya.1629488

View : 130 | Download : 132

Publication Date : 2025-07-20

Article Type : Research Paper

Abstract :Aristoteles mantığı, şarihler dönemiyle birlikte İslam mantıkçıları tarafından müstakil bir bilim olarak kabul görmüştür. İslam mantıkçıları mantık konularını ele alırken Aristoteles’in görüşlerini detaylandırarak bu görüşleri, İslam dinine ait bilimlerde kullanmış ve çoğu zaman bir yöntem bilimi olması sebebiyle bunu dini çıkarımlar yapmak amacıyla kullanmışlardır. İslam düşüncesi içerisinde mantık ilminin konumu, yetkin mantık âlimleri yetişmesini ve büyük bir mantık külliyatının oluşmasını sağlamıştır. Osmanlı medreselerinde okutulan mantık eğitimi, İslam mantık tarihinin Osmanlı Dönemi’ne yansıması hususunda temel bir örnek niteliği taşır. Her dönemde kurulan Osmanlı medreselerinin müfredatında, ders saatleri farklı olsa bile, mantık ilmine yer verilmiştir. Bu medreselerde verilen mantık eğitimi, diğer İslamî ilimlerin öğrenimine geçiş için bir eşik olarak kabul edilmektedir. Osmanlı medreseleri ders müfredatında mantık ilmine verilen değere rağmen bu alanda çok az sayıda telif eser kaleme alınmıştır. Kilisli Hocazâde Mehmet Tahir Efendi’ye ait (ö. m. 1889) Zübdetü’l-Muhtelitât mine’t-Tasdîkât adlı risale, bahsi geçen az sayıda telif eserden biridir. Eser, yalnızca modalite konusu üzerine yazılmış kapsamlı risalelerden biridir. Tafsilatlı anlatımı, konunun bütün incelikleriyle tahlil edilmesi, modların tablolarla desteklenmesi, söz konusu eseri özel kılmaktadır. Bu çalışmada, eserin yazarı Kilisli Hocazâde Mehmet Tahir Efendi’nin de içerisinde bulunduğu Kilis Mantık Okulu’na ve İslam mantık tarihinde modalite problemine yer verilmiştir. Ayrıca Kilisli Hocazâde Mehmet Tahir Efendi’ye ait Zübdetü’l-Muhtelitât mine’t-Tasdîkât adlı risalenin ana konusu olan modalite meselesinin Aristoteles’in mantık anlayışında nasıl ele alındığı, ardından konunun İslam mantık tarihi geleneğinde nasıl işlendiği araştırılmıştır. Aristoteles mantığında ele alınan şekliyle modalite konusunun, İslam mantık tarihinde ve çalışmada esas alınan risale özelinde literatüre katkı sağlaması beklenen Osmanlı medrese eğitimi geleneğine yansıması ile problemin hangi bağlamlarda değişim ve gelişim gösterdiğinin tespiti çalışmanın hedefleri arasındadır. Bahsi geçen gelişimin İslam mantık tarihi açısından literatüre sağladığı katkının anlaşılması, konunun problematik yönlerinin ve dönemsel açıdan ayrımlarının tespiti ile bu ayrımları gerektiren motivasyonların kavranmasıyla mümkündür.
Keywords : Mantık, Aristoteles, Modalite, Hocazâde, Kilis Mantık Okulu.

ORIGINAL ARTICLE URL