Ahlâk-ı Alâî’nin Edebî Kaynaklarının Tespit ve Değerlendirilmesi

Authors : Alpaslan Arslan, Murat Demirkol

Pages : 143-203

View : 50 | Download : 78

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Makalenin konusu, Kınalızâde Ali Çelebi’nin (öl. 1572) Ahlâk-ı Alâî adlı eserinde başvurduğu edebî kaynakların analiz ve değerlendirilmesidir. Bu çalışmanın amacı, felsefi ahlak türü içinde Ahlâk-ı Alâî’nin edebi kaynaklara başvurması yönüyle bir ayrıcalığının olup olmadığını alanda yazılmış diğer önde gelen eserlerle karşılaştırmak suretiyle açıklığa kavuşturmaktır. Ahlâk-ı Alâî’nin model alındığı Ahlâk-ı Nâsırî daha çok felsefi üslup ve çerçeve ile sınırlı olduğu halde bu eser, söz konusu ahlak kitabındaki muhtevayı içermenin yanı sıra ahlak düşüncesini dinî, edebî ve tarihî verilerle güçlendirmiş, her konu anlatımı içine serpiştirilen şiirlerle eserin pedagojik yönünü güçlendirmiştir. İslam ahlak literatürü içinde felsefi ahlak tarzını esas aldığı halde edebi unsurların bu derece yaygın ve etkili kullanıldığı bir başka eser henüz tarafımızdan tespit edilememiştir. Felsefi ahlak kapsamında değerlendirilecek olan Tehzibü’l-Ahlâk, Ahlâk-ı Nâsırî, Ahlâk-ı Celâlî, el-Ahlâku’l-Adûdiyye ve Ahlâk-ı Kirâm gibi eserler, bu açıdan Ahlâk-ı Alâî’nin gerisinde kalmaktadır. Kınalızâde, eserinde çok sayıda edibin manzum ve mensur eserlerinden alıntılar yapmıştır. Mevlana, Sa’dî, Hâfız, Molla Câmî, Firdevsî, Ömer Hayyâm, Feridüddin Attâr, İbn Yemin ve Mütenebbi başvuru yaptığı ediplerin başında gelmektedir. Çalışmada nitel yöntemin doküman analizi versiyonu kullanılmıştır. Ahlâk-ı Alâî’deki edebi unsurlar tespit edilerek ait oldukları ediplerle ilişkilendirilmektedir. Ancak bütün beyit ve hikâyeler nakledilmemiş, örnekleme yapılmıştır. Ayrıca edebi kaynakların eserin genel kaynak havuzu içindeki yerine dair değerlendirmeler yapılmıştır. Literatürde Ahlâk-ı Alâî’yi çeşitli açılardan araştırma konusu yapan birçok bilimsel çalışma bulunsa da bu çalışma onlardan Ahlâk-ı Alâî’nin edebi kaynak analiz ve değerlendirmesine odaklanması bakımından farklılaşmaktadır.
Keywords : İslam Felsefesi, Ahlak, Kınalızâde, Ahlâk-ı Alâî, Edebî Kaynaklar

ORIGINAL ARTICLE URL