Şarap Testisinden Süzülen Fikir: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Aydınların Hayyam’ı Yeniden Keşfi

Authors : Yusuf Yıldırım

Pages : 62-76

Doi:10.29288/ilted.1730814

View : 649 | Download : 901

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu makale, Ömer Hayyam’ın Osmanlı’dan Cumhuriyet dönemine uzanan süreçte Türk aydınları tarafından nasıl algılandığını, yorumlandığını ve yeniden kurgulandığını incelemektedir. Osmanlı şiir geleneğinde Hayyam’a olan ilgi oldukça sınırlıdır. Klasik dönemde onun rubailerinden ziyade matematik ve astronomi alanındaki bilimsel katkıları tanınmış, edebî kimliği geri planda kalmıştır. Ancak XIX. yüzyıldan itibaren Batı’da özellikle Edward FitzGerald’ın yaptığı serbest çeviriler aracılığıyla Hayyam, “kaderci, rindâne ve şarapçı bilge” kimliğiyle popülerleşmiş ve bu imge Tanzimat sonrası Osmanlı aydınları arasında etkili olmaya başlamıştır. Ömer Hayyam’ın Osmanlı kültürel hayatındaki yansımaları oldukça sınırlı kalmıştır. Bu sınırlılığın en belirgin göstergelerinden biri, onun Farsça rubailerinin -mevcut bilgiler ışığında- Türkçeye çevrilmemiş olmasıdır. Bu durumun yalnızca teknik bir eksiklikten değil, aynı zamanda dönemin itikadî ve kültürel duyarlılıklarından da kaynaklandığı düşünülebilir. Bu dönemde Hayyam, Doğu’nun kadim hikmetiyle Batı’nın rasyonel sorgulayıcılığını bir araya getiren melez bir figür olarak görülmüş; Muallim Feyzî, Abdullah Cevdet, Rıza Tevfik gibi isimler tarafından farklı düşünsel bağlamlarda yeniden yorumlanmıştır. Kimileri onu seküler ve pozitivist bir düşünür olarak değerlendirirken, kimileri de onu mistik bir bilge şair olarak okumuştur. Cumhuriyet döneminde ise Hayyam dönemin modernleşme idealleriyle örtüşecek şekilde yorumlanmış; özgürlükçü birey, akılcı filozof, hatta Türk kökenli bir şair olarak sahiplenilmiştir. Onun rubailerinde öne çıkan şarap, haz ve ölüm temaları, bireysel özgürlüğün simgeleri olarak yeniden anlamlandırılmıştır. Bu bağlamda makale, Hayyam’ın yalnızca şair kimliğini değil, aynı zamanda onun fikirlerinin farklı dönemlerde çeşitli ideolojik söylemler içinde nasıl yeniden üretildiğini ele almaktadır. Böylece Hayyam imgesinin durağan değil, tarihsel, kültürel ve düşünsel bağlama göre değişken ve dinamik bir yapıya sahip olduğu ortaya konmaktadır.
Keywords : Türk İslam Edebiyatı, Ömer Hayyam, Osmanlı edebiyatı, Cumhuriyet dönemi aydınları, Tanzimat dönemi, Kültürel Dönüşüm.

ORIGINAL ARTICLE URL