Osmanlı Kapitalist Üretimi Örneği: XIX. Yüzyıl Bursa İpek Manüfaktürleri

Authors : Cumali BOZPİNAR
Pages : 325-344
Doi:10.15869/itobiad.810219
View : 48 | Download : 15
Publication Date : 2021-03-30
Article Type : Research Paper
Abstract :Tarih çalışmalarında kavramlar ihtiyatlı bir şekilde kullanılmalıdır. İhtiyatsızlığın bir örneği ‘Osmanlı sanayi’ kavramıdır. Osmanlı sanayisi kavramı gerçekte zanaat üretimini ifade eder. Bununla birlikte Osmanlı iktisat tarihi literatüründe, bu içeriğe uygun olmaksızın Osmanlı sanayisinden bahsedilmektedir. Bu aynı zamanda, Osmanlı tarih çalışmalarında genel olarak tarihçilerin teoriden yoksun çalıştıkları ve arşiv belgelerinde geçen kelimeleri ilgili dönemin tarihsel olgularına has kavramlar gibi kullandıkları anlamına da gelmektedir. Kapitalizmin aşamaları sırasıyla ‘manüfaktür’ ve sanayidir. Kapitalizmin gelişim sürecinde sanayi üretimi aşamasından öncesi, atölye tipi üretim denilebilecek ‘manüfaktür’ üretim aşamasıdır. Bu dönemden önce zanaat üretimi geçerli olup bu aşama kapitalizm öncesi üretim aşamasının yaygın üretim örgütlenmesi tipidir. Sanayi aşamasına geçilmesinde inorganik güç kullanılması ve iş aletlerinin yerini makinelerin alması belirleyicidir. Bu çalışmada, XIX. yüzyıl Bursa ipek sektörü özelinde Osmanlı sanayileşmesi tartışması incelenmiştir. Bursa’da 1840’ların başından itibaren ipek ipliği üretim tesisleri kurulmaya başlanmıştır. Bu tesislerin sayısı yüzyılın izleyen yılları boyunca artmıştır. Bu seyir yüzyılın tamamında geçerliliğini korumuştur. Bu tesislerde ipek kozasından ham ipek ipliği üretilmiştir. Tesislerde buhar gücüyle çalışan yeni tip aletler kullanılmıştır. Buhar gücüyle çalıştırılan bu yeni tip aletlerin kullanımının dışında, üretim sürecinin tamamında makineleşmeye geçildiği söylenilemez. Başka bir deyişle ipek ipliği üretimi, emek yoğun niteliğini korumuştur. Esas olarak yeni üretim organizasyonu çok sayıda işçinin el birliği üretimi olarak kabul edilebilir. Nitekim tesislerde çalışan işçi sayısı bu tespitimizi doğrulamaktadır. Bu tesislerde ithal edilen buhar kazanlarının ürettiği buharın gücüyle çalışan ithal aletlerin bulunduğu göz önünde bulundurulduğunda, birer manüfaktür olarak kabul etmek gerekmektedir. Çalışmanın genel sonucu olarak Bursa’da XIX. yüzyıldaki ipek ipliği üretiminde kapitalizme geçildiği fakat bunun ‘manüfaktür’ nitelikte olduğu belirtilebilir.
Keywords : Kapitalizm, Osmanlı, Bursa, Manüfaktür, İpek

ORIGINAL ARTICLE URL