Ahundzâde ve Melkum Han’ın Fikrî Mirası Işığında Osmanlı–İran Düşünce Alanında Zihinsel Modernleşmenin İnşası

Authors : Hasan Tan

Pages : 2546-2567

Doi:10.15869/itobiad.1745597

View : 62 | Download : 117

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışma, 19. yüzyıl Osmanlı ve Kaçar İranı düşünce dünyasında şekillenen zihinsel modernleşme sürecini, Mirza Feth Ali Ahundzâde ile Mirza Melkum Han’ın entelektüel mirası üzerinden çözümlemeyi amaçlamaktadır. Modernleşme, teknik reformlarla sınırlı bir yenilenme olmaktan öte; bireyin bilgiye, zamana, otoriteye ve toplumla kurduğu ilişki biçimlerinin köklü biçimde yeniden tanımlandığı kapsamlı bir zihniyet dönüşümünü ifade etmektedir. Ahundzâde’nin alfabe reformu, tiyatro aracılığıyla kamu bilinci oluşturma çabası ve seküler düşünce perspektifi ile Melkum Han’ın anayasal düzen arayışı, pozitivist kamu hukuku anlayışı ve rasyonel idare vizyonu; Doğu toplumlarında iç dinamiklerden beslenen özgün bir zihinsel dönüşüm hattı meydana getirmiştir. Her iki düşünür, Batı düşüncesini birebir alımlamak yerine onu tarihsel koşullarıyla yeniden anlamlandırarak entelektüel müdahale kapasitesini genişletmiştir. Çalışmada, bu düşünsel mirasın Osmanlı entelektüel ikliminde şekillenen Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük ve Batıcılık akımlarıyla kurduğu kavramsal bağlar karşılaştırmalı yöntemle analiz edilmiştir. Gramsci’nin hegemonya, Bourdieu’nün simgesel sermaye, Foucault’nun bilgi–iktidar, Weber’in otorite ve Althusser’in ideolojik aygıtlar kuramları ekseninde yapılan çözümlemeler, zihinsel modernleşmenin kültürel ve epistemolojik boyutlarını görünür kılmaktadır. Ahundzâde ve Melkum Han, bu yönüyle yalnızca fikir üreticileri değil; düşünsel inşa sürecine yön veren kurucu figürler olarak tanımlanmaktadır. Ayrıca çalışma, entelektüel üretimin kuramsal düzeyde kalmayan; eğitim, hukuk ve kamusal alan gibi toplumsal sahalarda iz bırakan dönüştürücü gücünü vurgulamaktadır. Her iki düşünürün müdahaleleri, toplumun kolektif tahayyül dünyasını yeniden şekillendirme yönünde güçlü bir entelektüel seferberliğe işaret etmektedir. Zihinsel modernleşmeye dair bu kuramsal yaklaşım, günümüzde İslam coğrafyasındaki reform tartışmalarına da tarihsel derinlik kazandıran özgün bir katkı sunmaktadır. Bu bağlamda Ahundzâde ve Melkum Han, Doğu’da tarihsel süreklilik taşıyan zihinsel modernliğin başat aktörleri olarak değerlendirilmektedir.
Keywords : Modernleşme, Sekülerleşme, Osmanlı–İran Düşünsel Etkileşimi, Ahundzâde, Melkum Han.

ORIGINAL ARTICLE URL