KAFKASYA’NIN KALBİNDE TÜRK EGEMENLİĞİ: KUZEY AZERBAYCAN HANLIKLARININ TARİHÎ SERÜVENİ

Bu çalışma, 18. ve 19. yüzyıllarda Kuzey Azerbaycan topraklarında kurulan Türk hanlıklarının tarihî, siyasî, ekonomik ve kültürel yapısını değerlendirmektedir. Karabağ, Kuba, İrevan, Şeki, Şirvan ve Nahçıvan Hanlıkları, Safevîler’in zayıflaması ve Nadir Şah’ın ölümünün ardından ortaya çıkan otorite boşluğu sürecinde bağımsızlıklarını ilan etmiş ve bölgesel güç merkezlerine dönüşmüşlerdir. Her bir hanlık, coğrafi konumu ve stratejik önemi doğrultusunda Osmanlı, İran ve Rusya gibi büyük imparatorlukların rekabet sahası hâline gelmiştir. Karabağ Hanlığı, başkent Şuşa’nın kültürel ve sanatsal gelişimiyle öne çıkarken; Kuba Hanlığı ekonomik faaliyetleri, dış politikasındaki denge stratejileri ve dirençli yapısıyla dikkat çekmiştir. İrevan Hanlığı, günümüzde Ermenistan sınırları içinde yer almakla birlikte, Osmanlı-İran-Rusya rekabetinde merkezi bir geçiş noktası olmuştur. Şeki Hanlığı, ipek üretimi, ticaret yollarındaki stratejik konumu ve mimarî gelişimi ile bölgesel önem taşımıştır. Şirvan Hanlığı hem siyasi çekişmeler hem de ekonomik dokuma üretimiyle öne çıkarken; Nahçıvan Hanlığı ise Anadolu-Kafkasya geçişinde kritik bir ticaret ve güvenlik hattı rolü üstlenmiştir. Her biri kısa süreli bağımsızlıklar yaşamış olsa da bu hanlıklar, Azerbaycan Türklerinin siyasi tecrübesi, kültürel kimliği ve yerel yönetim pratikleri açısından tarihî mirasın temel taşlarını oluşturmaktadır. Rusya’nın bölgeyi adım adım ilhak etmesiyle hanlık sistemleri sona erse de, söz konusu hanlıkların bıraktığı izler, Azerbaycan tarihinin anlaşılması açısından büyük önem arz etmektedir.