İslâm Borçlar Hukukunda Gayri Mütekavvim Mal Kavramı ve Satım Akdinin Bir Taraftan Bâtıl Diğer Taraftan Fâsid Olmasına Etkisi

Authors : Ahmet Muhammet Peşe, Büşra Nihan Çetinbaş

Pages : 1-19

Doi:10.59777/ihad.1682442

View : 224 | Download : 229

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :İslâm borçlar hukukunda satım akdinin konusunun veya müşterinin ödeyeceği bedelin mal niteliği taşıyıp taşımaması, akdin hükmüne etki eden önemli unsurlardan biri olarak kabul edilmektedir. Satım akdinde karşılıklı mübadele edilen bedellerden herhangi birinin mal niteliği taşımaması, akdin bâtıl olmasına neden olmaktadır. Bu hususta İslâm hukukçuları arasında görüş birliği bulunmaktadır. Ancak malın bir fıkıh terimi olarak ne anlama geldiği hususunda görüş ayrılıkları bulunmaktadır. Bir mezhebe göre mal tanımına dâhil olan bir şey, başka bir mezhebe göre mal tanımına dâhil olmayabilmektedir. Özellikle Hanefî mezhebine mensup hukukçular mal kavramına bağlı görüş ayrılıklarını biraz daha derinleştirerek gayri mütekavvim mal kavramını ortaya atmışlardır. Hanefîlere göre mallar, mütekavvim ve gayri mütekavvim olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Dağdaki odun gibi henüz ihrâz edilmemiş mallar ve şarap gibi diğer dinlerde yasaklanmayan mallar gayri mütekavvim olarak nitelendirilmektedir. Esasen satım akdinin konusunun gayri mütekavvim mal olmasıyla, mal niteliği taşımayan bir şey olması arasında fark yoktur. Bu ikisi arasındaki fark, onların satım akdinde müşterinin ödemesi gereken bedel olarak kararlaştırılmaları durumunda ortaya çıkmaktadır. Eğer müşterinin gayri mütekavvim bir mal ödemesi kararlaştırılırsa bu takdirde satım akdi, müşterinin ödediği gayri mütekavvim bedel bakımından bâtıl, akdin konusu bakımından fâsid olmaktadır. Taraflardan hangisinin müşteri hangisinin satıcı olduğunu belirleyebilmek için Hanefî hukuk literatüründe bu mesele, gayri mütekavvim malların deyn karşılığında mübadele edilmesi durumunda satım akdinin her iki taraf açısından bâtıl olduğu, gayri mütekavvim malların ayn karşılığında mübadele edilmesi durumunda ise satım akdinin bir taraftan (gayri mütekavvim mal tarafından) bâtıl diğer taraftan fâsid olduğu biçiminde formüle edilmiştir. Sahih olmayan akitleri genel olarak fâsid ve bâtıl olmak üzere ikiye ayırarak ele alan Hanefî hukukçuların bu meselede akdin bir taraftan bâtıl diğer taraftan fâsid olduğunu ileri sürmeleri, akdin hükmünün kimi zaman göreceli olduğunu göstermesi bakımından dikkat çekici niteliktedir. Bu araştırmanın amacı, Hanefîlerin sözü edilen orijinal yaklaşımlarını, fıkıh literatüründeki açıklamalar dikkatle incelenerek ortaya koymak ve fâsid-bâtıl ayrımının mahiyeti hakkındaki değerlendirmelere katkı sunabilmektir.
Keywords : İslâm Hukuku, Satım Akdi, Bâtıl Akit, Fâsid Akit, Gayri Mütekavvim Mal

ORIGINAL ARTICLE URL