Menâru’l-envâr’ın Yeniden İnşası: Hülâsatü’l-efkâr (Delâlet Mefhumu Üzerinden Istılahî Bir Tahlil)

Authors : Sümeyye Karaş

Pages : 55-79

Doi:10.59777/ihad.1731693

View : 96 | Download : 83

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Mefhumların nakledilmesi için iki unsurun birbirine mukabelesinden meydana gelen delâlet hadisesi, aklî, tabî‘î ve vaz‘î türlerinin yanı sıra lafzî ve gayr-ı lafzî kısımlarıyla muhtelif görünümlerde karşımıza çıkmaktadır. Bunlar arasından lafız-mana irtibatına dayanan lafzî vaz‘î delâlet, ilmî hakikatlerin nakline vasıta olmak bakımından telifin vücuduna zemin teşkil etmektedir. Buna göre tefekkürümüzün neticesi olan müktesebatımızı anlamak ve onunla irtibat kurabilmek için manaya delâleti bakımından eserlerdeki lafızların hususiyetlerinin dikkate alınması gerekmektedir. Hususen lafız-mana arasında müsavatı şart kılmalarıyla öncesinden ayrılan müteahhirûn eserlerinin anlaşılması ve anlamlandırılması, muhtevalarındaki mesâilin yanı sıra mesâili ifade keyfiyetinin bilinmesine bağlıdır. Zira bilhassa müteahhirûn müelliflerinin, lafız ve mananın hususiyetlerini zabt altına alan nahiv, belâgat, mantık ve münâzara ilimlerine müracaat suretiyle ikisi arasındaki delalet bağını kuvvetlendirmeye çalıştıkları görülür. Dolayısıyla dönemin eserlerinin ilmî derinliğinin ortaya konulabilmesi için mezkûr ilimlerin izdüşümlerinin farkına varılması elzemdir. Bu doğrultuda müteahhirûn telifinin bir numunesini meydana getirmesi bakımından İbn Kutluboğa’nın Hülâsatü’l-efkâr adlı eserinin konu edildiği makalede, taşıdığı ima ve işaretler göz önünde bulundurularak nahiv ve mantık ıstılahı olarak delâlet lafzının kullanımı üzerine yoğunlaşılmıştır. Hülâsatü’l-efkâr’ın telif cihetinden mahiyetinin idrakine yönelik olarak araştırmada öncelikle lafzî vaz‘î delâlet bağlamında nahiv, belâgat, mantık ve münâzara ilimlerinin lafız ve manayla irtibat cihetleri mülâhaza edilmiş, ardından Menâru’l-envâr ile mukayesesi suretinde eserdeki lafızların tahliline yer verilmiş, nihâyetinde Hülâsatü’l-efkâr’daki tavrın diğer müteahhirûn Hanefî usûl eserlerinde mevcudiyeti sorgulanmıştır. Lafzı esas alan nahiv ve belâgat ile manayı esas alan mantık ve münâzara ilimlerinde merkezî konumu bulunan delâlet lafzının yoğun kullanımı dolayısıyla müteahhirûn telif üslûbunun hususiyetlerini taşıdığı düşünülen Hülâsatü’l-efkâr’ın diğer müteahhir Hanefî usûl eserleriyle müşterekliklerinden hareketle Menâru’l-envâr’ın yeniden inşası olarak değerlendirilebileceğinin iddia edildiği çalışmanın müteahhir dönem Hanefî usûl tasavvurunun keşfedilmesine yönelik katkı sağlaması beklenmektedir. Ayrıca eserlerin kıymetinin ifade ve üsluptaki hususiyetlere nispetle değerlendirilmesi yönünde bir yaklaşımın benimsenmesi doğrultusunda makalenin üslûbunda manaya delâletinin kuvvetine riayet edilerek ilimlerin kadim lisanını muhafazanın esas tutulduğunu belirtmek gerekir.
Keywords : Usûl-i Fıkıh, Hülâsatü’l-efkâr, Menâru’l-envâr, Delâlet, Lafız, Mana

ORIGINAL ARTICLE URL