Sem‘ânî’nin Cüveynî Eleştirisi: Metodolojik Bir İnceleme

Authors : Selman Demirboğa

Pages : 423-455

Doi:10.59777/ihad.1766874

View : 98 | Download : 106

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Tedvîn edildiği dönemden itibaren fıkıh usulü yazımında biri fukahâ, diğeri kelâmcı usulcüler tarafından olmak üzere temelde iki yöntem izlenmiştir. Şâfiî usulcülerin kahir ekseriyeti mütekellimîn yöntemini esas alırken Şâfiîlerin önde gelen usulcülerinden Ebü’l-Muzaffer es-Sem‘ânî (ö. 489/1096) ise fukahâ yöntemini takip etmiştir. Sem‘ânî, söz konusu yöntemi esas almakla yetinmemiş; kelâmcı usulcülere yönelik olarak fıkıh bilgisinden yoksun oldukları ve usulün mahiyetine nüfuz edemedikleri yönünde sert eleştirilerde bulunmuştur. Sem‘ânî genelde kelâmcı usulcüleri eleştirmekle birlikte, özelde çağdaşı olan Cüveynî\\\'yi (ö. 478/1085) kastettiği görülmektedir. Bu bağlamda Sem‘ânî doğrudan Cüveynî\\\'nin ismini zikretmek yerine çoğu zaman “ashabımızdan bazıları” gibi ifadeler kullanmıştır. Bazı istisnalar bulunmakla birlikte bu kavramlarla çoğu zaman Cüveynî\\\'nin kastedildiğini söylemek mümkündür. Sem‘ânî’nin Cüveynî\\\'ye yönelik eleştirilerinin temelinde Cüveynî\\\'nin özellikle Şâfiî\\\'ye (ö. 204/820) muhalefet ettiği usulî konular yer almaktadır. Bu husus, Sem‘ânî ile Cüveynî arasındaki görüş ayrılığının temel sebebidir. Cüveynî\\\'nin el-Burhân’da zor ifadeler kullanması ve cedel ilmi ile kelâm ilmine ilişkin bazı meselelere yer vermesi de eleştirilmesinin diğer sebepleri arasında yer almaktadır. Sem‘ânî söz konusu eleştirilerinde çoğu zaman Cüveynî\\\'nin Şâfiî mezhebindeki konumuna dikkat çekerek mezhebe müntesip olan birinin kendi mezhep imamını takip etmesi ve mezhebini savunması gerektiğini dile getirmiştir. Cüveynî söz konusu meselelerde mezhep imamına muhalefet etmeme çabası içinde olmakla birlikte Sem‘ânî\\\'nin ağır eleştirilerinden kurtulamamıştır. Bu çalışmada Sem‘ânî\\\'nin Cüveynî\\\'ye yönelik eleştirileri tespit ve tahlil edilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın temel hedefi Sem‘ânî’nin Cüveynî\\\'ye yönelik eleştirilerini izah etmek ve Şâfiî usul geleneğindeki etkisini anlamaya katkı sağlamaktır. Bu çerçevede öncelikle Sem‘ânî\\\'nin bazı karakteristik özelliklerine dikkat çekilmiş ve eleştiriye konu olan meseleler ele alınmıştır. Bu bağlamda daha sonra gelen Şâfiî usulcülerin hangi görüşü tercih ettiğine yer verilmiş ve söz konusu eleştirinin Şâfiî usul geleneğindeki etkisine dikkat çekilmiştir. Eleştirilerin tespitinde Sem‘ânî\\\'nin Kavâtı‘u’l-edille adlı eseri esas alınmıştır.
Keywords : İslam Hukuku, Kelâmcı Usulcüler, Cüveynî, Sem‘ânî, Eleştiri, Kavâtı‘u’l-edille

ORIGINAL ARTICLE URL