Kur’an Tilâveti Esnasında Okunan Bazı Özel Duaların Âyetlerle Olan Bağlamları Üzerine Bir İnceleme

Authors : Halil İbrahim Aydın
Pages : 234-255
Doi:10.35209/ksuifd.1635435
View : 52 | Download : 26
Publication Date : 2025-06-30
Article Type : Research Paper
Abstract :Kur’an, Hz. Peygamber tarafından telaffuz edilerek, arz-sema´ usulüyle ashaba öğretilmiştir. Bu süreçte bazen âyetlerle ilgili özel dualar da Hz. Peygamber tarafından tavsiye edilmiştir. Birer âyet metni olmayan mezkûr ifadeler gerek namazda gerekse namaz dışındaki Kur’an tilâveti esnasında bizzat kârî tarafından sesli veya sessiz bir şekilde okunabilmektedir. Bu sebeple söz konusu duaların mahiyetinin irdelenmesi ve ilgili âyetlerle bağının tespit edilmesi önem arz etmektedir. Konuyla ilgili olarak genelde Fâtiha Sûresinin ardından okunan “Âmin” ifadesine tefsir eserlerinde genişçe yer verilmişken diğer dualara kısaca değinilmiştir. Söz konusu bu hususi duaların gerek namazda gerekse namaz dışındaki Kur’an tilâveti esnasında okunduğuna dair rivâyetler ve bilgiler tefsir eserlerinde mevcuttur. Nitekim “Âmîn”, “Ve lâ bi şey’in min ni´amike nükezzibe”, “Allâhü Rabbü’l-´âlemîn”, “Sübhâneke Allâhümme ve belâ”, “Âmentü Billâhi ve bimâ enzele”, “Allâhüme âti nefsî takvâhâ”, “Sübhâne Rabbiye’l-A´lâ” ve “Belâ ve ene a´lâ zâlike mine’ş-şâhidîn” ve “Allâhü Ekber” gibi ifadelerin tilâvet esnasında okunduğuna dair rivâyetleri tefsir kaynaklarında bulmak mümkündür. Hz. Peygamber’in çeşitli tavsiyelerinin bulunduğu, tefsirde anlam zenginliği kazandıran, çeşitli fıkhî hükümlere medar olan, kıraat ilmi açısından tilâvetin usulüyle ilgili öz bilgiler içeren bu konuyla ilgili derli toplu bir çalışma yapılmadığı müşahede edilmiştir. Bu konu, tefsir ve fıkıh eserlerinde genelde ilgili âyet veya fıkhî meseleler içerisinde kısaca yer almaktadır. Hadis kaynaklarında ise rivâyet bağlamında konuyla ilgili kısaca bilgi verilmektedir. Bu sebeple âmin lafzı dışındaki ifadeleri de incelediğimiz bu çalışma, sadece tefsir ilmi açısından değil de kıraat, hadis, İslam hukuku gibi bilim dalları için de ufuk açıcı olduğundan önem arz etmektedir. Çalışmada, Kur’an okurken bazı âyet sonlarında okunması Hz. Peygamber tarafından tavsiye edilmiş olan ve başta tefsir kaynakları olmak üzere hadis ve fıkıh ilminde kendilerine yer verilen bazı dua içerikli ifadeler incelenmiştir. Bu bağlamda, sosyal bilimler araştırma yöntemleri arasında yer alan veri tarama yöntemi kullanılarak tefsir eserlerindeki bilgiler ışığında söz konusu ifadelerin neler olduğu tespit edilmiştir. Sonra bu ifadelerin telaffuzu, gramer yapısı, anlamları ve namaz içinde ve dışında okunmasıyla ilgili bilgiler tefsir eserleri başta olmak üzere hadis ve fıkıh eserleri müvacehesinde tahlil edilmiştir. Ardından yorum odaklı bir yöntemle, Kur’an’ın mushaf tertibi esas alınarak söz konusu bu dualar sırasıyla incelenmiştir. Araştırma neticesinde Hz. Peygamberin tilâvet esnasında okunmasını tavsiye ettiği bu duaların, ait oldukları âyet veya sûreye anlam zenginliği kazandırdığı, bu ifadelerin ait olduğu sûre veya âyeti okuyan ve dinleyenlerin imanlarının sağlamlaşmasına, takvâ ve ihlasının artmasına, namazdaki huşu´ ve huzurlarına vesile olmaları maksadıyla tavsiye edildiği anlaşılmıştır. Bu sebeple söz konusu ifadeler, namaz esnasında ve haricindeki Kur’an tilâvetinin usulüne dair de nüanslar içermektedir. Araştırmada, genellikle tefsir kaynakları referans alınmıştır. Bazı rivâyetler dolayısıyla hadis kaynaklarına müracaat edilmiştir. Gerektiği yerde, fıkhi hükmü ortaya koymak maksadıyla İslam hukuku eserleri de incelenmiştir. Genellikle tefsir kaynakları referans alınarak yaptığımız çalışmamızda yer verdiğimiz rivayetlerin, sıhhat açısından değeri, cerh-ta´dîl, tahrici ve bu ifadelerle ilgili fıkhî tartışmalarise Hadis ve İslam Hukuku alanındaki araştırmacılara bırakılmıştır.
Keywords : Tefsir, Kur’an, Kıraat, Tilâvet, Dua, Şükür

ORIGINAL ARTICLE URL