Dîvânu Lügâti’t-Türk’teki Atasözleri Üzerinden Karahanlı Türkçesi Hâl (Durum) Ekleri ile Arapça Harf-i Cerlerin Karşılaştırılması

Authors : Sadi Gedik, İsmail Akçay
Pages : 1308-1338
View : 149 | Download : 170
Publication Date : 2025-12-31
Article Type : Research Paper
Abstract :Öz: Bütün dillerde bir duyguyu bir düşünceyi bir hükmü ifade etmek için cümleler oluşturulur. Bu cümleleri oluştururken kelimeleri birbirine bağlayan unsurlar bulunabilir. Harf-i cerler Arapçada, hâl ekleri ise Türkçede kelimeleri birbirine bağlayan unsurlardır. Bu çalışmada Karahanlı Türkçesindeki hâl ekleri ile Arapçadaki harf-i cerlerin görev bakımından benzerlikleri tespit edilmeye çalışılacaktır. Esas alınacak olan metin ise Dîvânu Lügâti’t-Türk’teki atasözleri ve bunların Arapçaya yapılan tercümeleridir. Dîvânu Lügâti’t-Türk, Türkçeden Arapçaya ansiklopedik bir sözlüktür. Kaşgarlı Mahmud tarafından 1074 yılında tamamlanmıştır. Türkçenin bilinen ilk sözlüğüdür. Sözlükte Türkçe kelimelerin Arapça açıklamaları yapılmış ve içerisinde kelimelerin Arapça açıklamalarının yanında kelimelerin ve madde başlarının daha iyi anlaşılması için kelimeler ve madde başları cümle içerisinde kullanılmıştır. Bu cümleler zaman zaman günlük hayatta kullanılan sıradan cümleler, zaman zaman ise atasözü, şiir vb. kültür değeri yüksek olan dil ürünleridir. Sözlükte 300’e yakın atasözü mevcuttur. Bu atasözlerinde kelimeleri birbiriyle bağlamak için hâl ekleri kullanılmıştır. Kâşgarlı Mahmud bu atasözlerini Arapçaya tercüme etmiştir. Arapçaya yapılan tercümelerde ise harf-i cerler kullanılmıştır. Bu çalışmada yönelme, bulunma, ayrılma ve vasıta hâli ekleri ile harf-i cerler arasında görev bakımından önemli düzeyde benzerlikler tespit edilmiştir. İlgi ve belirtme hâli ekleri ile harf-i cerler arasında bir benzerlik görülmemiştir. Eşitlik hâli eki ile yön gösterme hâli ekini harf-i cerlerle karşılaştırmak için yeterli bir veri bulunmamaktadır.
Keywords : Türk Dili, Karahanlı Türkçesi, Hâl Ekleri, Arapça Harf-i Cerler, Dîvânu Lügâti’t-Türk

ORIGINAL ARTICLE URL