Batı Oğuz Grubundaki “En Az Çaba Yasası”na Bağlı Uyum Süreçlerinin Dîvânu Lugâti`t-Türk Bağlamında Değerlendirilmesi

Authors : Ensar Kılıç

Pages : 165-177

Doi:10.33437/ksusbd.1550398

View : 50 | Download : 23

Publication Date : 2024-12-22

Article Type : Research Paper

Abstract :Dilsel iletişimin mümkün olan en az enerji ve işlemle, sağlıklı ve kullanışlı şekilde gerçekleşmesini sağlayan doğal ilkeler bütününe “en az çaba yasası” adı verilir. Bu ilkeler fonetik/fonoloji, morfoloji, söz dizimi ve söz varlığı gibi dilin tüm boyutlarında etkin ve koordineli olarak çalışır. Nitekim dillerin tabii algoritmaları, neyin ekonomik olduğu konusunda en doğru kararları vermek üzere programlanmıştır. Bu sebeple her dil, yeni karşılaştığı durumlara ve artık yeterince kullanışlı olmayan unsurlarına; değişimler, eksiltmeler ve hatta bazen artırımlar yoluyla yeni çözümler üretir. Eğer üretilen bu çözümlerden biri, belirli bir dilsel algoritmada yer alan çok sayıdaki yapının sorununu pratik olarak çözüyorsa, bu o dil için yeni bir uyum kategorisi veya karakteristik bir değişim hâline gelir. İşte bu çalışmada, Dîvânu Lugâti\\\'t-Türk’teki filolojik materyalle Oğuz grubunun tarihî ve çağdaş dönemlerine ait bilgiler karşılaştırılarak özellikle Batı Oğuz grubunun uyum kategorileri ve bu grupta oluşan değişimlerin sebeplerinin tespiti amaçlanmıştır. Seslerin ve morfolojik parçaların etkileşim ya da dönüşümleri analiz edilirken, fonem teorisine dayalı yöntemler fonomorfolojik bir bakış açısıyla kullanılmıştır. Sonuç olarak Batı Oğuz grubunda; frekans, boğumlanma yeri ve gırtlak uyumu, akıcı seslerin eritilerek boğumlanma süresinden tasarruf edilmesi ve fonolojik kararsızlık yaşayan yapıların fonemik yarılmalar yoluyla istikrara kavuşturulması gibi “en az çaba yasası”na bağlı çok sayıda dilsel mekanizma tespit edilmiştir.
Keywords : Batı Oğuz Türkçesindeki ünsüz uyumları, En az çaba yasası, Dîvânu Lugâti't-Türk’teki Oğuz Türkçesine ait unsurlar, Fonolojik kararsızlık oluşturan durumlar

ORIGINAL ARTICLE URL