KİNDÎ’NİN NEFS ANLAYIŞINDA ANTİK YUNAN ETKİLERİ

Authors : Sercan Çamlı

Pages : 813-844

Doi:10.46353/k7auifd.1551784

View : 119 | Download : 113

Publication Date : 2024-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışmamamızda Ebû Yûsuf Ya‘kūb b. İshâk b. es-Sabbâh el-Kindî’nin nefs hakkında açıklamalar yaptığı risalelerinden hareketle nefs anlayışını ortaya koymaya çalıştık ve sonrasında Kindî’nin görüşlerinin Antik Yunan filozoflarıyla olan benzerlik ve farklılıklarını incelemeye çalıştık. Kindî’nin nefs hakkındaki açıklamaları temelde üç kısma ayrılmaktadır. Bunlar, nefsin tanımı, nefsin yapısı ve nefsin ölümden sonraki durumu şeklindedir. Bu kısımlar, çalışmamızın başlıklarını belirlememizde de rol almıştır. Kindî’yi Antik Yunan filozoflarıyla kıyaslayarak incelememizin sebebi, Kindî’nin sık sık çeşitli Antik Yunan filozoflarına atıf yaparak onların görüşlerini aktarmış olmasıdır. Dolayısıyla Kindî’nin nefs anlayışında Antik Yunan filozoflarından ne kadar etkilenmiş olduğu sorusu ortaya çıkmaktadır. Kindî’nin nefs özelinde kaleme aldığı Risāle fî’n-nefs (Nefs Üzerine Risalesi) ve Kelâmun fî’n-nefs muhtasarun vecîz (Nefs Üzerine Kısa Birkaç Söz) adlı iki çalışması vardır. Ayrıca -içerisinde nefs kavramının da bulunduğu- çeşitli felsefî kavramların tanımını ve açıklamasını yaptığı Risâle fî Hudûdi’l-Eşyâ ve Rusûmihâ (Tarifler Üzerine Risalesi) adlı bir çalışması vardır. Kindî, el-Hudûd’ta nefsin bir tanımını yapıp beraberinde nefsin bilinen üç tanımını aktarır. Kindî, burada yaptığı tanımda Aristoteles’e atıfta bulunmaz ama onun nefs tanımını, -nefsin bilkuvve hayat sahibi organik doğal cismin ilk yetkinliği şeklindeki tanımı- benzer şekilde bizlere sunar. Risāle fi’n-Nefs’te, el-Hudûd’un aksine, Antik Yunan filozoflarından Pythagoras, Platon ve Aristoteles’e atıflarda bulunarak düşüncelerini paylaşır. Kindî’nin bu filozofların isimlerini açıkça zikrederek onlara atıfta bulunmasının sebebi, risalenin başında belirttiği çalışmanın yazılış amacından anlaşılmaktadır. Kindî burada kendisinden üç şeyin istendiğini söyler. Bunlar, nefs hakkındaki görüşlerin özetlenmesi, Aristoteles’in De Anima (Nefs Üzerine) kitabının özetlenmesi ve diğer filozofların görüşlerinin ortaya konmasıdır. Çalışmamızda, Kindî’nin Antik Yunan filozoflarına yaptığı atıfları, Platon ve Aristoteles’in eserleriyle kıyaslayarak inceledik ve incelememiz sonucunda Kindî’nin ağırlıklı olarak Platon’dan etkilenmiş olduğunu gördük. Kindî, Risāle fi’n-Nefs’te ağırlıklı olarak Platon’un ismini zikrederek atıfta bulunur, buna karşın Aristoteles’in ismi sadece bir yerde zikredilir ve bu atfın Aristoteles’ten ziyade Platon’a ait olma ihtimali vardır. Çok kısa bir risale olan Kelâmun fîn-nefs’te, Aristoteles’in ismi bir kez geçmektedir fakat buradaki Aristoteles atfı Kindî tarafından Platon ile uzlaştırılarak aktarılmaktadır. Yani bu atfın Platon ile bağlantılı yönleri vardır. Dolayısıyla Kindî’nin nefs konusunda birçok filozofun görüşlerini aktarmasını beklerken aslında Platon’un görüşlerini aktarmış olduğunu, Aristoteles’in De Anima’sını ise özetlememiş olduğunu gördük. Ancak ölümden sonra nefsin durumu ya da diğer bir ifadeyle nefsin ölümsüzlüğü konusunda Kindî’nin Platon’dan ziyade Yeni Platonculardan etkilenmiş olduğu görülmektedir. Kindi, her ne kadar önceki filozofların görüşlerini özetleme amacıyla hareket etse de aktardığı düşünceleri kendi felsefesine uyacak şekilde aktarmıştır. Mesela Pythagoras, Platon ve Yeni Platoncularda nefs göçü, nefs anlayışlarında önemli bir yer tutar, fakat Kindî, nefs göçüyle alakalı herhangi bir bilgi vermez. Diğer taraftan da mevzubahis filozofların nefs göçüyle bağlantılı ele aldığı nefsin yükselişi ve arınışı konusunu paylaşmıştır. Bundan bahsetmemizin sebebi özellikle Platon ve Yeni Platoncularda bu konuların birbirlerinden ayrılamayacak düzeyde iç içe olmalarıdır. Yani Kindî, her konuyu birebir aktarma yoluna gitmemiştir. Dolayısıyla kendi felsefesine uyacak şekilde görüşler paylaşmıştır. Böylelikle Kindî, kendi nefs anlayışını da ortaya koymuş olmaktadır. Ancak risalelerin geneline baktığımızda, nefs göçü gibi büyük farklılıkların çoğunlukta olmadığını, yani daha çok küçük farklılıkların mevcut olduğunu da belirtmek gerekir. Kindî’nin farklılaştığı kısımları, Kindî’nin kendine ait yorumlayışı olarak görüyoruz. Fakat Kindî’nin benzerlik gösterdiği noktalar da önem arz etmektedir, çünkü Kindî’nin, hem benzerlik hem farlılık yönünden kendinden sonraki İslam düşüncesine katkıda bulunmuş bir filozof olduğunu düşünüyoruz. Çünkü birebir ve benzer şekilde aktardıkları dahi kendinden sonraki filozoflar tarafından kabul görmüş, devam ettirilmiştir. Dolayısıyla Kindî’nin düşüncelerini incelemek, İslam felsefesi literatürünün başlangıç noktasında Antik Yunan düşüncesinin ne denli etkili olduğunu görmemizi sağlayacaktır.
Keywords : İslam Felsefesi, Kindî, Nefs, Ölümsüzlük, Platon, Aristoteles

ORIGINAL ARTICLE URL