LEKSİKOGRAFİK BİR ANALİZ: İBN SÎDE’NİN İKİ SÖZLÜĞÜNÜN RENKLER ÖZELİNDE MUKAYESESİ

Authors : Yakup Kılıç

Pages : 949-976

Doi:10.46353/k7auifd.1634023

View : 295 | Download : 2776

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışma, Endelüslü dilbilimci İbn Sîde’nin el-Muhassas ve el-Muhkem adlı iki sözlüğünü karşılaştırarak özellikle renk terimlerinin ele alınış biçimleri üzerinden sözlükçülük metodolojilerini incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, konulu (tematik) sözlükler ile alfabetik düzenli sözlükler arasındaki farkları ortaya koymak ve bu farkların Arap leksikografisi üzerindeki etkilerini analiz etmektir. Aynı yazarın iki farklı sözlük türüyle eserler kaleme alması, Arap dili ve sözlükçülüğü açısından farklı hedefleri olan önemli bir olgu olarak değerlendirilmektedir. Çalışmada dört ana renk (siyah, beyaz, kırmızı, mavi), bir ara renk (lacivert) ve beş özel ton (kumud/koyu kırmızı, müshankik/koyu siyah saç, salğad/ sarışın insan derisi tonu, humeme/siyahî kadın ten tonu, berğasa/pire sarısı) olmak üzere toplam on renk terimi rastgele değil, renk sisteminin ana kategorilerini (ana renkler, ara renkler, ten ve özel tonlar) temsil edecek biçimde amaçlı örnekleme yöntemiyle seçilmiştir. Bu renklerin her iki sözlükte nasıl ele alındığı incelenmeden önce ayet ve Arap şiirindeki kullanımlarına örnekler verilmiş daha sonra da kelimelerin anlamları, morfolojik yapıları, kullanım bağlamları ve edebi referansları karşılaştırılarak İbn Sîde’nin leksikografik yöntemi değerlendirilmiştir. Müellif, el-Muhassas eserinde renkleri yalnızca kelime düzeyinde tanımlamakla kalmamış bu renklerin farklı ara renklerine ve tonlarına da değinmiş günlük yaşamda nasıl algılandığına daha geniş yer ayırmıştır. Özellikle ten rengi tonu, saç rengi gibi özel renk tonlarına dair ayrıntılı açıklamalar yapmış, böylece Arap kültüründeki renk algısı ve anlam katmanları daha anlaşılır hale getirmiştir. Buna karşılık el-Muhkem, mahreç esaslı sıralama sonrası, alfabetik düzen esas alınarak hazırlanmış, renkleri daha kısa, öz ve sistematik bir biçimde sunmuştur. Bu sözlükte, yazar kelime tanımlarını onların pratik kullanımlarını önceleyerek yapmış, kültürel bağlam ve edebi manaları büyük ölçüde göz ardı etmiştir. İki eser arasındaki en belirgin farklardan biri de el-Muhassas, kelimelerin leksikografik detaylarını daha derinlemesine analiz edip bu kelimelerin dini, ilmî olarak terimselleşmiş halleri açısından zengin içerik sunarken; el-Muhkem, kavramlarını genelde tek biçim kullanım için düzenlemiştir. Bulgular, konulu sözlüklerin, dilin kültürel, tarihsel ve semantik bağlamlarını daha iyi yansıttığını, buna karşın alfabetik sözlüklerin, daha hızlı ve sistematik erişim sunduğunu göstermektedir. el-Muhassas, renklerin morfolojik kökenlerine sınırlı da olsa değinirken el-Muhkem bu konulara pek değinmemiş yalnızca temel renk tanımlarını içeren bir başvuru kaynağı olma işlevini görmüştür. Çalışmanın ortaya koyduğu bulgular, sözlükçülük metodolojisi açısından önemli sonuçlara işaret etmektedir. Özellikle konulu ve alfabetik sözlüklerin dil öğrenimi, terim bilimi ve sözlükçülük alanında nasıl kullanıldığına dair daha ince araştırmaların yapılması gerekmektedir. Özellikle konulu sözlüklerin modern veri tabanlarıyla nasıl entegre edilebileceği ve bu tür sözlüklerin dijital ortamda nasıl daha işlevsel hale getirilebileceği gibi konular, ileri düzey araştırmalar için önemli bir çerçeve sunmaktadır. Bununla beraber Arapça dışındaki dillerde renk terimlerinin nasıl ele alındığına dair karşılaştırmalı analizler yapılması, farklı dillerde renk kavramlarının nasıl yapılandırıldığını ortaya koyabilir. Sonuç olarak, İbn Sîde’nin bu iki eseri, Arap sözlükçülüğünün farklı yönlerini temsil eden önemli kaynaklardır. el-Muhassas, detaylı ve bağlamsal bir sözlük olarak derinlemesine analizler sunarken, el-Muhkem, pratik kullanım için hazırlanmış, hızlı erişim imkânı sağlayan bir eser niteliğindedir. Bu iki sözlüğün karşılaştırmalı analizi, Arap leksikografisinin teorik ve uygulamalı yönlerini anlamak açısından bazı katkılar sunmasını ummaktayız.
Keywords : Arap Dili ve Belâgatı, İbn Sîde, el-Muhassas, el-Muhkem, Renkler

ORIGINAL ARTICLE URL