CÂHİLİYE ŞİİRİNDE ALLÂH LAFZI: KUR’ÂN ÖNCESİ TANRI TASAVVURUNA KAVRAMSAL BİR YAKLAŞIM

Authors : Rıfat Akbaş, Suheyb Muhammedoğlu

Pages : 977-1005

Doi:10.46353/k7auifd.1749904

View : 98 | Download : 122

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Câhiliye dönemi Arap şiiri, estetik bir ifade alanı olmanın yanı sıra erken dönem Arap toplumunun Tanrı, kader, kudret ve kutsal kavramlarına dair zihinsel dünyasını yansıtan çok katmanlı kültürel bir bellektir. Bu şiir mirası, Arapların varlık anlayışını, insan ve evren arasındaki ilişkiyi, hayatın anlamına dair sorgulamala-rını ve ilahî kudret karşısındaki konumlarını açığa çıkaran bir düşünsel zemin sunmaktadır. Dolayısıyla bu şiirler İslam öncesi Arap toplumunun inanç yapısını ve teolojik eğilimlerini anlamak bakımından en sahih ve birinci elden kaynaklar arasında yer alır. Nitekim mezkûr dönem şiirlerinde yer alan “Allâh” lafzı, İslam’dan önceki Arap toplumunda Tanrı kavramının mahiyetine, Tanrısal kudretin sınırlarına ve insan ile ilah arasın-daki ilişkinin doğasına dair önemli ipuçları barındırmaktadır. Allâh lafzının Câhiliye şiirindeki kullanımları-nın incelenmesi, tevhid inancının doğuşuna giden tarihsel ve zihinsel zeminin anlaşılması açısından da temel bir katkı sunmakta ve dinî düşüncenin evrimini aydınlatmaktadır. Bu itibarla Câhiliye şiirinde “Allâh” lafzı-nın araştırılması, Arapların İslam öncesi dönemde sahip oldukları Tanrı anlayışını, kutsal ile insan arasında-ki ilişkinin mahiyetini ve tevhid düşüncesine giden zihinsel sürecin izlerini ortaya koyma bakımından büyük önem taşımaktadır. Çalışma, Câhiliye dönemi edebiyatçılarına ait tüm beyitleri kapsayan bir taramadan ziya-de dua, beddua, yemin, kudret ve takdir gibi söylem alanlarında yoğunlaşan örnekler üzerinde odaklanmıştır. Böylelikle “Allâh” lafzının farklı temalar içinde kazandığı anlamlar karşılaştırmalı biçimde ortaya konulmuş-tur. Öte yandan çalışmada yalnızca Câhiliye döneminde yaşadığı klasik kaynaklarda açıkça belirtilen şairlere ait beyitler değerlendirilmiş; İslamî tesir ihtimali bulunan muhadram şairlerin şiirleri kapsam dışı bırakıl-mıştır. Bu tercih, çalışmanın İslam öncesi dinî ve dilsel zemini olabildiğince saf biçimde yansıtma amacına yöneliktir. Metodolojik açıdan çalışma, bağlamsal ve semantik çözümleme yöntemleriyle yürütülmüştür. Beyitlerde “Allâh” lafzının geçtiği bağlamlar, şairin söylemindeki işlevsel rolü dikkate alınarak analiz edil-miştir. Bununla birlikte, beyitlerdeki kullanım biçimleri Kur’ân’daki benzer söylemlerle karşılaştırmalı ola-rak ele alınmıştır. Bu karşılaştırma, kelime düzeyinde bir paralelliğin ötesinde dönemin metafizik algısında süreklilik gösteren kavramsal yaklaşımları da açığa çıkarmıştır. Böylece anlam evrenindeki tarihsel sürekli-liği belirginleştirmiştir. Nitekim elde edilen veriler, Kur’ân’ın tevhid merkezli hitabının, tamamen kopuk bir zeminde değil aksine “Allâh” ismini bilen, ona belirli sıfatlar atfeden bir dil ve düşünce evreni üzerinde yük-seldiğini göstermektedir. Çalışmada ulaşılan bulgular, Câhiliye şairlerinin “Allâh” lafzını dilsel bir kalıp veya geleneksel bir söylem unsuru olarak değil duygusal, toplumsal ve metafizik anlamlar taşıyan bir ifade aracı olarak kullandıklarını ortaya koymuştur. Özellikle yemin, dua ve beddua gibi kalıplarda bu lafzın yer alması, şairin bireysel duygularını Tanrısal kudret aracılığıyla ifade etme eğilimini yansıtmaktadır. “قاتلكِ الله”, “لحى الله” ve “لا يُبعِدِ الله” gibi ifadelerde Tanrı hem cezalandıran hem de adalet sağlayan bir güç olarak konumlanmakta; insanın öfkesini, beklentisini ya da yakarışını meşrulaştıran bir otoriteyi temsil etmektedir. Bu yönüyle “Allâh” lafzı, şiirde hem bir teolojik gönderme hem de insan ile kader arasındaki ilişkinin dilsel ifadesi hâline gelmiştir. Bazı beyitlerde ise kader, ölüm ve zaman temalarının “Allâh”a atfedilen mutlak irade ve kudret anlayışıyla ilişkilendirilmesi, Câhiliye dönemi insanının hayatın nihai düzenleyicisini Tanrı’da gördüğünü göstermektedir. Şairlerin farklı kabilelerden olmalarına rağmen ortak biçimde “Allâh” lafzına yer vermeleri, bu lafzın kabile üstü ve evrensel bir kudreti temsil ettiğini göstermektedir. “Allâh” böylece “ilahlar arasında ilah” veya “Rabbu’l-erbâb” olarak konumlandırılmıştır. Bu kullanım, İslam öncesi Arap toplumunda tektanrıcı eğilimlerin sezgisel biçimlerini yansıtan güçlü bir göstergedir. Bu çalışma, “Allâh” lafzının Câhiliye dönemi şiirinde taşıdığı anlamları, şiirsel bağlam içerisindeki kullanımlarını ve bu kullanımların yemin, dua, beddua, takdir gibi temalarla nasıl ilişkilendirildiğini, ayrıca Kur’ân’daki kimi âyetlerlerle de ne denli benzerlik arz ettiğini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle dönemin Tanrı algısının şiir dilinde nasıl temsil edildiğine dair kap-samlı bir bakış sunmaktadır.
Keywords : Arap Dili ve Belagatı, Câhiliye Edebiyatı, , Câhiliye Şiiri, , Allah Lafzı, , İlâhî Algı

ORIGINAL ARTICLE URL