Abdurrezzâk el-Lâhîcî’nin Zât-Sıfat Meselesine Yaklaşımı Şevâriku’l-İlhâm Örneği

Authors : Mustafa Konyalı, Faruk Gün

Pages : 239-266

Doi:10.64270/kider.1783877

View : 124 | Download : 144

Publication Date : 2025-12-27

Article Type : Research Paper

Abstract :Kaleme alınmış olunan bu çalışma, İslâm kelâmının temel sorunlarından biri sayılan zât-sıfat ilişkisini Abdürrezzâk el-Lâhîcî’nin (ö. 1072/1661?) Şevâriku’l-ilhâm isimli eserindeki görüşleri bağlamında ele almaktadır. Tarih boyunca kelâmcılar ve filozoflar arasındaki anlaşmazlığın belki de en temel nedeni sayılabilecek Allah’ın zâtı ile sıfatları arasındaki ilişkinin keyfiyeti meselesi, İslâm dinindeki tevhîd anlayışının doğru bir şekilde temellendirilebilmesi için kritik öneme sahiptir. Müellif Lâhîcî de bu hususa binaen zât-sıfat ilişkisi hakkında çeşitli görüşler ortaya koymuştur. Sıfatların Allah’ın zâtından ayrı olamayacağını savunmakla birlikte sıfatların işlevsel yönlerini ayrıntılı olarak açıklamıştır. Aynı zamanda sıfatlar zâtın ne aynıdır ne gayrıdır görüşünün, fâ‘il-i mucip (zorunlu fâ‘il) ve fâ‘il-i muhtâr (seçtiği fiili işleyen) anlayışlarının problematiğini gözler önüne sermiştir. Lâhîcî kudret ve irâde sıfatlarında Allah’ın fâ‘il-i muhtâr oluşu fikrini benimser, Çünkü O, her ne kadar fâ‘il-i mûcib fikrinde bazı haklılık payları görse de tercih bilâ müreccih ve teselsül gibi aklen imkân dâhilinde olmayan sonuçlar doğurması sebebiyle bu fikri benimsemez. Fâ‘il-i muhtâr fikrini ise Allah’ın kudretinin fiil ve terkin her ikisini de kuşatması ve tüm mümkün varlıkları kapsaması nedeniyle benimser. İlim sıfatının ispatında filozofların delillerinden olan özellikle ihkâm delili ile kelâmcıların delili olan fâ‘il-i muhtâr delili mezceder ve Allah’ın ilminin tümel tikel ayrımı olmaksızın herşeyi kapsadığını ifâde eder. Hayat sıfatını kudret, irâde ve ilim sıfatlarına bir ön şart olarak vurgular ve zâtın aynı olarak görür. Ona göre eğer Allah’ın hayat sıfatı yoksa zıddı olan ölüm sıfatı tahakkuk eder. Ancak bu Allah için muhâl bir durumdur. Sem‘, basar ve kelâm sıfatlarının varlıklarında ise tenzîh ve tefvîz ortası bir tutum takınır. Bu düşünceler ışığında Lâhîcî’nin hem akla hem de nassa uygun bir yorum üretme çabası içinde olan bir mütekellim olduğu söylenebilir. Çalışmada zât-sıfat ilişkisi hakkında kelâmî ve felsefî tartışmalar karşılaştırmalı şekilde aktarılmaktadır. Özellikle Lâhîcî’nin kudret, ilim, hayat, irâde, sem‘ ve basar sıfatlarına dâir görüşleri detaylı olarak analiz ve tahlil edilmektedir. Bu yöntem sayesinde, Lâhîcî’nin kendisine kadar gelen kelâm geleneğini tahkik süzgecinden geçirerek yeniden yorumlayan ve tartışmalı yönlerini belirterek bunları geliştirme çabası içinde olan bir âlim olduğu ortaya konmaktadır.
Keywords : Kelâm, Abdurrezzâk el-Lâhîcî, Şevâriku’l-ilhâm, Zât, Sıfat

ORIGINAL ARTICLE URL