Kur’an’da Okuyucudan Kaynaklı Çelişki Algısı ve Çözüm Yöntemleri

Authors : Muhammet İkbal Çalış

Pages : 413-430

Doi:10.64270/kider.1815535

View : 135 | Download : 153

Publication Date : 2025-12-27

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu makale, ulûmu’l-Kur’ân literatüründe Kur’an âyetlerinin anlaşılması sırasında ortaya çıkan anlam farklılıklarını ifade eden “ihtilaf” konusunu ele almakta ve bu çerçevede literatürde sıklıkla zikredilen “teâruz”, “tenâkuz” ve “işkâl” gibi kavramların mahiyetine temas etmektedir. Müfessirlerin önemli bir kısmına göre Kur’an âyetleri hakkında kullanılan bu tür kavramlar ilk bakışta bir çelişki izlenimi doğursa da hakikî bir tenakuzu değil, çoğunlukla muhatap merkezli anlama ve yorumlama problemlerini yansıtmaktadır. Bu yaklaşım doğrultusunda klasik dönem müfessir ve usulcüleri, Kur’an’ın ilahî kelam oluşu gereği gerçek bir çelişki barındırmayacağını vurgulamış, bu sebeple de “mûhimü’l-ihtilaf” (ihtilaf vehmi) gibi kullanımlar geliştirerek ihtilafın, muhatabın meseleyi anlama ve idrak kapasitesinden kaynaklandığını belirtmişlerdir. Bu noktada çalışmada öncelikle ihtilaf kavramına dâir erken dönemlerden günümüze kadarki süreçte kaleme alınmış belli başlı çalışmalara yer verilmiş, ardından müfessirlerin zâhirî çelişkileri açıklarken sıkça başvurdukları “zaman”, “mekân” ve “muhatap” kriterlerinin ihtiladın îzahındaki işlevi değerlendirilmiştir. Ayrıca Kur’an’daki zahirî çelişkilerin giderilmesi için geliştirilen müşkilü’l-Kur’ân ilminin tefsir usulü açısından ne tür bir metodolojik çerçeve sunduğu ele alınmıştır. Son olarak, Osmanlı usûl âlimlerinden Kâfiyeci’nin ihtilaf anlayışı üzerinde durulmuş ve onun zâhirî tearuzları izah ederken benimsediği yaklaşım ortaya konulmuştur. Nitekim ona göre insan, deliller sahih olsa bile, anlama gücünde veya meseleleri kavrama kabiliyetinde bir eksiklik bulunduğunda âyetleri birbiriyle çelişiyor gibi görebilmektedir. Dolayısıyla Kâfiyeci, ihtilafın ilahî kelamdan değil, çoğunlukla insanın idrak düzeyinden ve yorum kapasitesinden kaynaklandığını vurgulamıştır. Bu çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsemiş ve bu doğrultuda doküman analizi tekniği kullanılmıştır.
Keywords : Tefsir, Kur’an, Çelişki, İhtilaf, Muhatap, Kâfiyeci

ORIGINAL ARTICLE URL