Yapay Zekâ Üretiminde Kültürel Temsiller ve Algoritmik Yanlılık: DALL-E Örneğinde Göstergebilimsel Analiz

Authors : Nuri Paşa Özer

Pages : 254-281

Doi:10.53281/kritik.1798961

View : 111 | Download : 157

Publication Date : 2025-12-29

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışma, yapay zekâ tabanlı görsel üretim araçlarının kültürel temsilleri nasıl kurguladığını ve bu süreçte hangi algoritmik yanlılıkların yeniden üretildiğini incelemektedir. Özellikle DALL-E aracılığıyla üretilen görseller, Roland Barthes’ın göstergebilimsel analiz modeli (düzanlam, yananlam, mit) çerçevesinde değerlendirilmiştir. Araştırma kapsamında on farklı senaryo (aile yemeği, çocuk oyunu, düğün, festival, kafe, ofis toplantısı, okul sınıfı, pazar yeri, spor etkinliği, ulusal kutlama) için dört ayrı kültürel bağlamda (nötr, Batı, İslam, Uzakdoğu) toplam kırk görsel üretilmiştir. Bulgular, “nötr” olarak tanımlanan görsellerin çoğunlukla Batı kültürünü evrensel bir norm olarak sunduğunu; İslam kültürünün dinî ögelerle, Uzakdoğu kültürünün ise egzotik ve folklorik motiflerle temsil edildiğini göstermektedir. Bu durum, yapay zekâ modellerinin eğitim verilerindeki dengesizlikler nedeniyle Batı merkezli normları yeniden ürettiğini, diğer kültürleri ise indirgemeci ve stereotipleştirici biçimde sunduğunu ortaya koymaktadır. Çalışma, algoritmik yanlılığın yalnızca teknik bir sorun değil, aynı zamanda toplumsal ve kültürel eşitsizliklerin yeniden üretimine aracılık eden ideolojik bir süreç olduğunu vurgulamaktadır.
Keywords : Algoritmik Yanlılık, Üretken Yapay Zekâ, Kültürel Temsil, Göstergebilim, Batı-merkezcilik

ORIGINAL ARTICLE URL