Tehânevî’nin Keşşâf’ında Fıkıh İlimleri: Muhteva ve Kaynak Odaklı Bir Değerlendirme

Authors : Nail Okuyucu
Pages : 1-30
Doi:10.15370/maruifd.1668074
View : 107 | Download : 49
Publication Date : 2025-06-30
Article Type : Research Paper
Abstract :Hint alt kıtası İslamiyet’in bölgede yayıldığı asırlardan bugüne dek nüfus ve etkinlik bakımından İslam dünyasının en hareketli, ilmî açıdan en yoğun ve üretken merkezleri arasında yer almıştır. Hanefî mezhebinin yaygın olduğu bölgede fürû ve usûl-ı fıkha dair eserlerin yanı sıra tefsir ve hadis başta olmak üzere diğer sahalarda da önemli eserler kaleme alınmıştır. Bölgede, Arapçanın yanı sıra mahalli dillerle de birçok eser vererek İslamî ilimlere muhtelif düzey ve türlerde katkıda bulunmuş birçok Hintli alim yetişmiştir. Bu alimlerden biri olan Tehânevî (ö. 1158/1745’ten sonra), otodidakt bir yöntem takip ederek dinî ve aklî ilimlerde kendisini yetiştirmiş; tahsili esnasında takip ettiği yöntemin bir ürünü olarak Keşşâfu ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-‘ulûm adını verdiği bir terimler ansiklopedisi hazırlamıştır. Bir bilimler ve sanatlar ansiklopedisi olan Keşşâf, ilim kavramı ve muhtelif ilim tasniflerine dair ayrıntılı bir girişle başlar. İslam ilimler tarihinde kaleme alınmış en geniş kapsamlı ıstılahlar/terimler sözlüğü kabul edilen kitapta, dinî ilimlerden felsefî ilimlere, şiir ve sanatın muhtelif şubelerinden madencilik ve gizli ilimlere kadar bütün bilimler ve sanatlarla ilgili terimler derlenmiş ve alfabetik bir sırayla açıklanmıştır. Kitapta üç bini aşkın başlık mevcut olup fıkıh ilimleriyle ilgili terimler sayıca birinci sırada gelir. Bu durum, fıkıh ilminin öz değeriyle ilgili olduğu kadar Tehânevî’nin bir Hanefî müellif fakih olmasıyla da yakından ilgilidir. Bu makalede ilk olarak Tehânevî’nin fıkhî yönüyle ilgili bilgiler verilecek, ardından Keşşâf’ta fıkıh ilimlerinin nasıl takdim edildiği üzerinde durulacak, fıkıhla ilgili maddelerin sayım ve tasnifiyle ilgili veriler tahlil edilecek, müellifin hangi kaynaklara ne sıklıkta müracaat ettiği yine veriler üzerinden işlenecektir. Makale, Keşşâf’ı ıstılâhât-ı fıkhiyye yazım geleneği içerisine yerleştirerek kitabı bir fıkıh sözlüğü olarak okumanın imkânını tartışacaktır
Keywords : Istılâhât-ı fıkhiyye, Terim, Sözlük, Tehânevî, Keşşâf, Hint alt kıtası, Hanefîlik

ORIGINAL ARTICLE URL