Endülüs’te Muvattaʾ Üzerine Ricâl Eseri Yazma Geleneği: İbnü’l-Hazzâ (ö. 416/1025) Örneği

Authors : Hatice Nur Dalkılıç

Pages : 33-66

Doi:10.15370/maruifd.1772017

View : 168 | Download : 120

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Mâlik b. Enes’in (ö. 179/795) Muvattaʾ ’ı 2./8. asırda İslam dünyasının batısında yer alan Endülüs’e intikal etmiş, kısa sürede bölgenin en çok okunan hadis kitabı haline gelmiş ve Mâlikî fıkhının temelini teşkil eden bir kaynak kabul edilmiştir. Mâlikî fıkhını benimseyen Endülüslü alimler, eserin rivayetine verdikleri önem doğrultusunda 3./9. yüzyıldan itibaren Muvattaʾ üzerine çeşitli türlerde eserler kaleme almışlardır. Bu çalışmalar arasında râvilerin biyografilerini bir araya getiren ricâl eserleri de önemli bir yer tutmuştur. Ancak mevcut kaynaklardan anlaşıldığı kadarıyla, bu türde yazılan eserlerden yalnızca Ebû Abdullah İbnü’l-Hazzâ el-Kurtubî’nin (ö. 416/1025) et-Taʿrîf bi-men zükira fi’l-Muvattaʾ mine’r-ricâl ve’n- nisâ adlı kitabı günümüze ulaşmıştır. et-Taʿrîf, sadece Endülüs ricâl literatürünün değil, genel olarak Muvattaʾ râvilerini konu alan müstakil çalışmaların da nadir örneklerinden biridir. Eser, aynı zamanda müellifinin hadis, fıkıh ve ricâl alanlarındaki birikimini de yansıtır. Bu makalede önce Muvattaʾ üzerine Endülüs’te oluşan zengin birikime dair kısa tarihî arka plan verisi sunulmuş, ardından müellifin ilmî kişiliği, mensup olduğu alim ailesi, yaşadığı dönemin sosyal ve siyasî bağlamı incelenmiştir. Araştırmanın merkezinde yer alan et-Taʿrîf, yalnızca şekil ve muhteva özellikleriyle değil, aynı zamanda yöntemi ve malzemeyi değerlendirme biçi- miyle de etraflıca ele alınmıştır. İnceleme neticesinde, eserin Muvattaʾ nüshaları arasındaki rivayet farklılıkları, cerh-taʿdîl ifadeleri ve müellifin kendine özgü ricâl anlayışı hakkında önemli veriler sunduğu anlaşılmıştır. Ayrıca müellifin kullandığı kaynaklar ve ricâl literatürüne yaptığı atıflar incelenerek, eserin hem Endülüs hem de Doğu ricâl yazımı üzerindeki etkileri ortaya konmuştur. et-Taʿrîf’in, yalnızca Muvattaʾ râvileri hakkında değil, aynı zamanda Endülüs’te hadis bilgisinin aktarımı ve ricâl ilminin gelişimi açısından özgün katkılar sunduğu görülmüştür. Bu yönüyle makale, literatürde şimdiye dek eksik kalan bir alanı doldurmayı ve Endülüs ricâl çalışmalarına dair araştırmalara katkı sağlamayı hedeflemektedir.
Keywords : Hadis, Ricâl Literatürü, İbnü’l-Hazzâ, et-Taʿrîf, Muvattaʾ, Endülüs, IV./X. asır, Cerh-taʿdîl

ORIGINAL ARTICLE URL