Hatîb el-Bağdâdî ve el-Kifâye fî ilmi’r-rivâye’nin Hadis Usulü Tarihindeki Yeri Üzerine Bir İnceleme

Authors : Recep Köklü

Pages : 657-686

Doi:10.17120/omuifd.1762420

View : 361 | Download : 242

Publication Date : 2025-12-29

Article Type : Research Paper

Abstract :Hatîb el-Bağdâdî, usul-i hadis ilmi tarihi içerisinde önemli bir konuma sahiptir. el-Kifâye, Ehl-i hadis’in hadis usulü görüşlerinin tespit edilmesi yanında bu usulün Ehl-i re’y’e karşı müdafaa edilmesinde de ön plana çıkmaktadır. Bu sebeplerle el-Kifâye, hadis usulü literatürünün temel kitaplarından biri haline gelerek müteahhirûn hadis usulü alimlerinin vazgeçilmez kaynakları arasına girmiştir. Hicrî V. asır Ehl-i hadis içerisinde Şâfiîliğin ve Eş‘arîliğin büyük hızla yayıldığı bir dönem olmuştur. Nazar ve istidlal yöntemini savunan Ehl-i hadis mensupları Ehl-i re’y’e karşı kelam yöntemini ve Eş‘arîliği benimseyerek bir ortayol söylemi geliştirmiştir. Gelenek yanlısı Hanbelî eğilimli hadis taraftarları ile Ehl-i re’y arasında kurulmak istenen bu ortayol özellikle bu dönemde birçok taraftar bulmuştur. Hatîb el-Bağdâdî, bir Ehl-i hadis mensubu olarak bu dönemin bütün gelişmelerini ilmî şahsiyetinde yansıtmaktadır. O, hadis taraftarı bir Hanbelî olarak başladığı ilim hayatını Şâfiî ortayol düşüncesinden ve kelam yönteminden etkilenerek mutaassıp bir Şafiî-Eş‘arî olarak sürdürmüştür. Hatîb’in nazar ve istidlal taraftarı ve Eş‘arî Şâfiîlerle kurduğu ilişkiler onun düşünce dünyasını ve eserlerini etkilemiştir. Bu etki onun Hanbelîlikten ayrılıp Şâfiîliği benimsemesine neden olmuştur. Bu dönemdeki eserlerinde o, ortayol düşüncesini savunmuş ve Ehl-i hadis mensuplarına sadece rivayet ilimleriyle değil dirayet ve fıkıh ilimleriyle de ilgilenmelerini tavsiye etmiştir. Hadis ilimlerinde zayıf olduklarını düşündüğü Ehl-i re’y mensuplarına karşı da Ehl-i hadis usulünü savunmuştur. Bu sebeple usul-i fıkıh ve kelam yönteminin ortaya koyduğu haber teorisinin bazı unsurlarını hadis usulü ilmine dahil etmiş ve mütevatir-âhâd hadis ayrımını kabul ederek hadis usulü ilminin gelişim tarihinde büyük bir adım atmıştır. Bu makalede Hatîb el-Bağdâdî’nin ve el-Kifâye fî ilmi’r-rivâye adlı eserinin hadis usulü tarihindeki yeri incelenecektir. Hatîb el-Bağdâdî’nin ve el-Kifâye’nin hadis usulü tarihindeki yerini dönemin sosyo-politik ve düşünsel gelişmeleri çerçevesinde ortaya koymayı amaçlayan makale hadis usulü ilminin ve literatürünün gelişim tarihine katkı sunacaktır.
Keywords : Hadis, Usul-i hadis, Ehl-i hadis, Hatîb el-Bağdâdî, el-Kifâye fî ilmi’r-rivâye

ORIGINAL ARTICLE URL