Dinî Güfte Mecmualarının Kaynaklığında Tesbîh Türü ve Tesbîh Mecmuaları

Authors : Mustafa Said Dilek
Pages : 551-571
Doi:10.17120/omuifd.1767377
View : 100 | Download : 114
Publication Date : 2025-12-29
Article Type : Research Paper
Abstract :Dinî mûsikînin kurucu türlerinden tesbîh, cami ve tekke mûsikîsindeki gelişimi izleme imkânı sunmaktadır. Ancak tesbîhin zamanla yaygınlığını yitirmesi ve kaynaklarda yeterli yer bulamaması müzikoloji literatüründe önemli bir boşluk oluşturmaktadır. Bu çalışma, ilgili problemi merkezine alarak türün dinî güfte mecmualarındaki konumunu tespit etmeyi amaçlamaktadır. Zira mevzubahis mecmualar, 15. yüzyıldan Cumhuriyet’e kadar Türk mûsikîsinin yazıya geçirildiği birincil kaynaklardır. Dolayısıyla Türk mûsikîsi tarihi, güfte mecmualarının tarihsel müzikoloji ve belge analizi yöntemleriyle mukayeseli incelenmesi sayesinde aydınlatılabilir. Dinî güfte mecmuaları ise çeşitli konularda birincil veri sağladığı gibi beste türlerinin teşekkül ve tekâmül süreçlerini anlamlandırmada da eşsiz birer belge niteliğindedir. Bu çalışma için evvela, iki yüzden fazla dinî güfte mecmuası taranarak tesbîhin tanımı ve kapsamı tespit edilmiştir. İkinci aşamada müstakil tesbîh mecmuaları mukayeseli analiz edilmiştir. Bulgular, tesbîhin üç kategoride değerlendirilebilecek müstakil bir tür olduğunu göstermektedir. Bunlar; Namaz sonrası tesbîhâtı, “Sübhâne” ile başlayan Arapça-Farsça metinler, Allah’ı yüceltmeyi amaçlayan ilâhî güfteleridir. Mecmualar, tesbîhin başlangıçta diğer pek çok türü de kapsayan geniş bir çerçevede yer alırken zamanla daraldığını kanıtlamaktadır. Türün cami mûsikîsindeki kurumsal kökenini aşarak tekkede de etkin kullanıldığına işaret eden ilgili kaynaklar, ortak bir bestekâr ve repertuvar havuzunun varlığına dikkat çekmektedir. Sonuç olarak dinî güfte mecmualarının tarihsel müzikoloji ve belge analizi başta olmak üzere disiplinler arası bir yaklaşımla tetkiki, Türk mûsikîsi tarihindeki boşlukları doldurmak için elzemdir. Bu tetkik, mecmuaların merkezî kaynak olma değerini ve sonraki araştırmalar için sağlam temeller oluşturma potansiyelini somut bulgularla ispatlamaktadır. Tesbîhin mecmualardaki varlığının daha geniş kapsamlı bir çalışmayla ele alınması; mecmuaların birbiriyle, diğer kaynaklarla ve günümüz literatürüyle mukayese edilmesi, türe dair bilgilerimizi oldukça derinleştirecektir.
Keywords : Dini Mûsikî, Müzikoloji, Güfte Mecmuası, Dinî Güfte Mecmuası, İlâhî Mecmuası, Tesbîh Mecmuası, Beste Türleri (Form).

ORIGINAL ARTICLE URL