SOMUT OLMAYAN KÜLTÜREL MİRAS UNSURU OLARAK ÖZBEK EKMEĞİ

Authors : Çetin Yıldız
Pages : 51-68
Doi:10.33692/avrasyad.1674381
View : 122 | Download : 89
Publication Date : 2025-10-15
Article Type : Research Paper
Abstract :Bu çalışma, Özbek kültüründe ekmeğin sosyo-kültürel işlevlerini ve taşıdığı sembolik anlamları çok yönlü olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Ekmek, Özbek toplumu için yalnızca temel bir besin maddesi değil, aynı zamanda kutsal, simgesel ve toplumsal işlevi olan kültürel bir unsurdur. Araştırmada Özbek ekmeği UNESCO Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi bağlamında ele alınmıştır. Bu çerçevede Özbek toplumunda ekmeğin kutsallığı, misafirlik ve ziyarette bulunma adabı, sofra kültürü, geçiş dönemleri adetleri, yolculuk ve asker uğurlama gelenekleri ile nazar ve büyü inançları bağlamında ekmeğe yüklenen anlamlar üzerinde durulmuştur. Araştırmanın yöntemi, nitel araştırma desenine dayalıdır. Temel olarak kültürel çözümleme ve söylem analizi teknikleri kullanılmıştır. Çalışmanın veri setini ise sözlü kültür ürünleri, gözleme dayalı halk pratikleri, ritüeller ve toplumsal davranış örüntüleri oluşturmaktadır. Çalışmanın Giriş kısmında ekmeğin geçmişteki kullanımı ve Özbek ekmeğinin somut olmayan kültürel miras çerçevesinde değerlendirilmesi üzerinde durulmuştur. Ardından Özbeklerde ekmeğin isimlendirilmesi ve ekmek türlerine dair bilgiler verilmiştir. Daha sonra Özbek toplumunda ekmeğin kutsallığına dair halk arasında yaygın olan inançlar, dilsel kalıplar ve gündelik pratiklere yer verilmiş; ekmeğin misafirlik kültüründeki ve sofra adabındaki özel yeri incelenmiştir. Burada ekmeğin sofraya konulma biçimi, ters çevrilmemesi, yere düşerse öpülerek alınıp yüksek bir yere bırakılması gibi pratikler üzerinde durulmuştur. Doğum, evlilik, ölüm gibi yaşamın kritik evreleri olan geçiş dönemlerinde ekmeğin kültürel rolü gösterildikten sonra Özbek toplumunda yolculuk ve asker uğurlama törenlerinde, nazar ve büyü uygulamalarında ekmeğin koruyucu güç atfedilen bir nesne olarak kullanımı ele alınmıştır. Özbek ekmeği ile ilgili şu ana kadar yapılan çalışmalarda Özbek ekmeğinin kültürel boyutu tam olarak ele alınmamıştır, daha çok maddi boyutu üzerinde durulmuştur. Bu çalışmada, Özbek toplumunun kültürel hayatının tamamında ekmeğin kullanım şekilleri, kullanım amaçları ve ekmeğe yüklenen sembolik anlamlar üzerinde durulmuştur. Böylece Özbek ekmeğinin kültürel yaşam içindeki çok boyutlu işlevi ve geleneksel anlam dünyası ortaya konulmuştur.
Keywords : Özbek kültürü, Özbek ekmeği, somut olmayan kültürel miras, geçiş dönemleri, halk inançları.

ORIGINAL ARTICLE URL