RUS HÂKİMİYETİNE KARŞI KÜÇÜK CÜZ KAZAKLARININ İLK TOPLUMSAL DİRENİŞİ: SIRIM DATOV İSYANI (1783–1797)

Authors : Hadi Ava

Pages : 37-67

Doi:10.48068/rusad.1731882

View : 87 | Download : 115

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışma, XVIII. yüzyılın son çeyreğinde Kazak bozkırlarında gerçekleşen ve Rus tahakkümüne karşı yönelmiş ilk büyük direniş hareketlerinden biri olan Sırım Datov isyanını tarihsel, siyasal ve toplumsal boyutlarıyla ele almaktadır. Küçük Cüz Hanı Nurali’nin Rus yönetimiyle geliştirdiği bağımlı ilişki, hanlık kurumunun meşruiyetini zayıflatmış ve bu durum, geleneksel otorite yapısına bağlı “biy” (hakem/yargıç) ve “batır” (savaşçı) öncülüğünde kitlesel bir direnişin zeminini hazırlamıştır. Rus Çarlığı’nın Türkistan yönündeki yayılma siyaseti kapsamında artan ekonomik ve toplumsal baskılar, yerel halkın tepkisini derinleştirerek direnişi kaçınılmaz hâle getirmiştir. Bu süreçte Sırım Datov, hem halkın bağımsızlık taleplerini dile getirmiş hem de Rus egemenliğine karşı silahlı bir isyana önderlik etmiştir. Çalışma, Rus arşiv belgeleri, resmi yazışmalar ve döneme ait literatür üzerinden tarihsel analiz yöntemiyle yürütülmüştür. Hanlık yapısının çözülme süreci, Rusların askerî-idari reformları ve yerel halkın bu reformlara karşı geliştirdiği tepkiler, karşılaştırmalı bir perspektifle ele alınmıştır. Özellikle İgelstrom öncülüğünde uygulamaya konulan reformların, hanlık sisteminin tasfiye edilmesini ve yerine maaşlı yerel yöneticilerin atanmasını öngörmesi, isyanın seyrini ve Datov’un konumunu belirleyici ölçüde etkilemiştir. Datov’un önderliğindeki bu tarihi isyan, Kazak halkının bağımsızlık mücadelesinde tarihsel bir dönüm noktası teşkil etmiştir. İsyanın bastırılmasına rağmen, Datov’un mirası, Kazak halkı için bir bağımsızlık mücadelesinin simgesi olarak yaşamaya devam etmiş ve sonraki nesillerin direniş ruhuna ilham kaynağı olmaya devam etmiştir. Bu makale, Sırım Datov’un yalnızca bir askerî lider değil, aynı zamanda toplumsal meşruiyet taşıyan bir siyasal figür olarak nasıl yükseldiğini ve Kazak geleneksel yapısının idarî ve askerî baskı karşısında nasıl yeniden örgütlendiğini ortaya koymaya çalışmıştır. Literatürde genellikle yüzeysel biçimde ele alınan bu ilk toplumsal direniş, burada çok boyutlu bir çerçevede ele alınarak alana katkı sunulması hedeflenmiştir.
Keywords : Rus Çarlığı, Kazak, Küçük Cüz, Nuralı Han, Sırım Datov

ORIGINAL ARTICLE URL