Lâdikli Mehmed Çelebi’nin er-Risâletü’l-Fethiyye fi’l-Mûsîkâ Adlı Eserinde Gelenekçi ve Yenilikçi Mukayesesi

Authors : Semra Şahin, Ahmet Hakkı Turabi

Pages : 1-34

Doi:10.18498/amailad.1695358

View : 207 | Download : 182

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Lâdikli Mehmed Çelebi’nin er-Risâletü’l-Fethiyye fi’l-Mûsîkâ adlı eseri, geçmişten günümüze ulaşan en önemli Türk mûsikîsi nazariyatı kitapları arasında yer almaktadır. 15. yüzyılın son çeyreğinde kaleme alınan bu eser, hem klasik nazarî geleneği temsil etmesi hem de dönemin mûsikî düşüncesindeki dönüşümün izlerini yansıtması bakımından dikkate değerdir. Safiyyüddîn Abdülmü’min el-Urmevî (öl. 1294) ile başlayan ve “edvâr geleneği” olarak anılan mûsikî nazariyatı çizgisinin Arapça kaleme alınmış son örneği olan er-Risâletü’l-Fethiyye, aynı zamanda bu geleneğin Türkçe yazılmış ilk örneklerinden biri olan Zeynü’l-Elhân, Lâdikli’nin iki önemli eseridir. Bu eserler, Lâdikli’nin nazarî mirasa katkısını iki yönlü olarak ortaya koymaktadır. Fethiyye, mûsikînin tanımı, konusu, notaların oluşumu, sesin tizlik ve pestlik nedenleri, perdelerin taksimi, aralıkların hesaplanması ve sınıflandırılması, makam, âvâze, şu‘be, îkā‘ gibi temel konuları detaylı biçimde ele alırken; eserin asıl özgünlüğü, klasik dönem mûsikî nazariyecileri ile çağdaşı olan teorisyenler arasındaki yaklaşım farklarını sistematik şekilde tespit edip okuyucuya sunmasından kaynaklanmaktadır. Eserin dikkat çeken yönlerinden biri de müellifin sadece teorik görüşleri değil, aynı zamanda mûsikî icrasına dair pratik gözlemleri de hesaba katmasıdır. Lâdikli, Fârâbî, İbn Sînâ ve Urmevî gibi klasik dönem teorisyenlerinin sistemlerini temel almakla birlikte, çağdaşı olan nazariyatçılardan ve icrâcılardan da etkilenmiş; bu sayede geleneği yeniden yorumlayan, çağının ihtiyaçlarına cevap veren bir teori çerçevesi sunmuştur. Müziğin sadece soyut bir matematiksel yapı değil, aynı zamanda estetik, işitsel ve ruhsal bir deneyim olduğuna inanan müellif, makamlar ile gezegenler, âvâzeler ile unsurlar arasında bağ kuran yaklaşımları temkinli bir şekilde yorumlamıştır. Bu bağlamda gelenekle yenilik arasında uyumlu ses aralıklarının sayısı, çalgıların tasnifi, uda yeni bir tel eklenmesi, ıstılahlar konusunda yapılan farklı tercihler, yegâh perdesinin nazarî sisteme dahil edilmesi, makamsal yapılarda seyir kavramının ayırt edici bir unsur olarak ön plana çıkması, çok sayıda yeni îkā‘ çeşidinin kullanıma girip, eskilerinin büyük ölçüde terkedilmesi gibi önemli farklılıklar olduğu ortaya çıkmıştır. Lâdikli’nin tespit ettiği yeniliklerin bir bölümünün, geçen yüzyıllar içerisinde günümüz Türk müziğine de tesir ederek, onu önemli ölçüde şekillendirdiği ve zenginleştirdiği anlaşılmaktadır. Bu çalışmanın temel soruları şunlardır: Lâdikli, mûsikîde gelenek ve yenilik arasında nasıl bir denge kurmuştur? Hangi nazariyeci ve icrâcıları gelenekçi ya da yenilikçi olarak değerlendirmiştir? Bu ayrımı hangi esaslara dayandırmış ve nasıl temellendirmiştir? Ayrıca Lâdikli’nin benimsediği bu karşılaştırmalı yaklaşım, kendisinden önceki ve sonraki dönemlerin teorik birikimiyle nasıl bir ilişki içerisindedir? Bu sorular ışığında, makalede öncelikle Lâdikli’nin Osmanlı Türk mûsikî nazariyesindeki yeri tespit edilmekte; ardından Fethiyye’de yer alan teorik açıklamalar, Türk mûsikî düşüncesinin gelişim süreci içinde karşılaştırmalı analiz yöntemiyle değerlendirilmektedir. Eserdeki teorik yapı, çağdaşı eserlerle kıyaslanarak açıklanmış; özellikle Urmevî, Merâğî ve diğer klasik kaynaklarla olan benzerlikler ve farklılıklar sistematik biçimde ortaya konulmuştur. Sonuç olarak Lâdikli’nin Fethiyye’si, sadece geleneği nakleden bir kaynak değil; onu yeniden yapılandıran ve çağdaş nazarî ihtiyaçlara cevap veren bir kurucu metin olarak değerlendirilmektedir.
Keywords : Türk Din Mûsikîsi, Lâdikli Mehmed Çelebi, Kudema ve Müteahhirûn, Gelenek ve Yenilik., el-Risâletü’l-Fethiyye fi’l-Mûsîkâ

ORIGINAL ARTICLE URL