Eş‘arîler`in Mu‘tezile Kelâmı Karşısında Farklılaşan Tutumları

Authors : Edip Yılmaz

Pages : 121-141

Doi:10.35415/sirnakifd.1734478

View : 364 | Download : 440

Publication Date : 2025-12-15

Article Type : Research Paper

Abstract :Eş‘arî kelâmın karakteristiği, klasik kaynaklarda olduğu gibi modern araştırmalarda da farklı tartışmalara konu olmuştur. Kimisine göre Eş‘arîlik, Mu‘tezile karşıtlığı üzerine inşa edilen tepkisel/reaksiyoner bir sistem iken diğer bir kısmına göre ise sentezci/orta yolcu bir anlayış söz konusudur. Hiç şüphesiz kaynaklarda her iki bakış açısını teyit edecek örnekler bulmak mümkündür. Ancak problemli olan husus, Eş‘arîliği bu iki yaklaşımdan birine indirgemektir. Çalışmada, Eş‘arîler’in, Mu‘tezile kelâmı karşısında bölgesel ve zamansal sürece göre farklılık arz eden kelâmî tutumları incelenmektedir. Eş‘arîliğin karakteristiğini, toptancı bir bakış açısıyla değerlendirmek yerine Irak Eş‘arîliği ve Horasan Eş‘arîliği şeklinde bölgesel farklılıklar üzerinden değerlendirmek daha isabetli olacaktır. Çünkü Bağdat’taki Eş‘arîlerin kelâm sistemlerinde nass merkezli bir yaklaşım ağır basarken, Horasan’daki Eş‘arîler’de ise yer yer Mu‘tezile akılcılığını gölgede bırakan daha rasyonel bir anlayış hakimdir. Bu farklılığın temelinde bölgesel dinamikler önemli bir yer tutmaktadır. Hanbelîlerin yoğunlukta bulunduğu Bağdat’taki Eş‘arîler’in kelâm sisteminde Ehl-i Hadîs’in beklentileri büyük oranda etkili olmuş ve bu durum, Mu‘tezile’den ayrışma noktasında özel bir hassasiyeti beraberinde getirmiştir. Horasan bölgesinde ise Kerrâmîler ile yoğun bir mücadele halinde olan Eş‘arîler, özellikle tanrı tasavvuru noktasında onlardan ayrışmışlardır. İbn Fûrek’in, haberi sıfatları te’vil etmeyen Bağdat’taki Eş‘arîler’in aksine konuyla ilgili müstakil bir eser kaleme alması, bu kaygının bir sonucudur. Selçuklular dönemine gelindiğinde ise filozofların pasif tanrı tasavvuru ve İsmâilîler tarafından tasarlanan evren anlayışı, Eş‘arî kelâmın yeni bir boyut kazanmasında etkili olmuştur. Dolayısıyla Horasan Eş‘arîliğinde Mu‘tezile karşıtlığından ziyade erken dönemde Kerrâmiyye’nin, sonraki dönemlerde ise İsmâilîyye ve filozoflarla olan etkileşimin daha çok belirleyici olduğunu ifade etmek mümkündür.
Keywords : İslam Mezhepleri Tarihi, Kelâm, Mu‘tezile, Irak Eş‘ariliği, Horasân Eş‘arîliği

ORIGINAL ARTICLE URL