Ebü’l-Abbâs el-Mehdevî’ye Kadar Kayrevan’da Tefsir İlmi ve Onun Tefsir Eserlerindeki Genel Yaklaşımı

Authors : Ahmet Arif Akbaba

Pages : 139-174

Doi:10.47424/tasavvur.1652899

View : 79 | Download : 37

Publication Date : 2025-06-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Günümüz Tunus sınırları içerisinde yer alan Kayrevan; fethedildiği ilk dönemden itibaren İslamî ilimlerde hatırı sayılır bir gelişim göstererek mer-kezî bir statü kazanmıştır. İlk nüvelerinin sahâbe-tâbiîn eliyle atıldığı bölge-deki tefsir ilmi, sonrasında doğuya gerçekleştirilen rihleler neticesinde elde edilen tefsir birikimiyle zenginleşmiştir. Bu gelişmeler neticesinde Kayre-van’da hicrî ikinci asırda Yahyâ b. Sellâm (ö. 200/815) ile tefsir yazımı baş-lamış doğal olarak zamanla bu sürecin belli bir tekamülü yakalaması da bek-lenmiştir. Ne var ki bölgedeki tefsir ilmi, İbn Sellâm’dan sonra tekâmül süre-cini yakalaması şöyle dursun, farklı siyasi ve mezhebî oluşumlar arasında yaşanan mücadeleler sebebiyle hicrî dördüncü asra dek herhangi bir varlık gösterememiştir. Müfessir kimliğinin yanı sıra fakih, kurrâ ve dilci gibi çok yönlü ilmî kişiliğiyle de temayüz eden Ebü’l-Abbâs el-Mehdevî el-Kayrevanî (ö. 440/1048); mufassal şekilde kaleme aldığı et-Tafsîlü’l-câmi῾ li ῾ulûmi’t-tenzîl adlı eseriyle Kayrevan Tefsir literatürüne adeta ikinci bir tedvin döne-mini yaşatmıştır. Bu yönüyle o, Mekkî b. Ebî Tâlib (ö. 437/1045), Ebû İshâk İbrâhîm es-Sefâkusî (ö. 742/1342) ve Ebû Abdillâh b. Arafe (ö. 803/1041) gibi önemli müfessirlerin yetiştiği Kayrevan’da kritik bir isim olarak öne çıkmıştır. Mezkûr eserin Kayrevan Tefsir literatürünün ilkleri arasında yer alması gözden kaçırılmaması gereken bir ayrıntıdır. Nitekim müellif, ahkâm-nâsih-mensûh, Tefsir, kıraat, iʿrâb ve sûrelerin Mekkîlik-Medenîliği ve âyet sayılarını özgün beş bâbta konu ettiği eserinde kıymetli bilgiler aktarmıştır. Mâlikî mezhebine mensup olan müfessirin, mezhep taassubu gütmeden di-ğer mezheplerin görüşlerini aktarması, eseri daha da önemli hale getirmek-tedir. Sahâbe, tâbiîn ve selef müfessirlerinden aktarılan nakillerin; merkezî yer tuttuğu rivayet ağırlıklı eser, kıraat ilmi açısından da önemli bilgiler içermektedir. Bu yönüyle ansiklopedik bir görünüm arz eden tefsir, addü’l-ây temalı eser görevi de görmektedir. Mehdevî, her sûrenin sonunda o sûre-deki ihtilaf edilen âyet yerlerini ele almakla kalmamış, tercihi olan Medeniy-yü’l-evvel Mushafı çerçevesinde âyetlerin son kelimelerini yani ruûsü’l-âyini teker teker tadat etmiştir. Bu yönüyle eser Kuzey Afrika ve Endülüs başta olmak üzere geniş bir coğrafyada kaynak kitap olarak kabul görmüştür. Bu çalışma; Mehdevî’nin hal-i hayatına dek Kayrevan bölgesindeki tefsir ilmi-nin safahatı, bu zaman zarfında kayda değer bir gelişim gösterememesinde-ki sebepleri ve müfessirin bahse konu eserindeki metodu olmak üzere üç temel hedefe yoğunlaşmaktadır. Sözü edilen bu yoğunlaşma, Kayrevan’ın siyasi ve tefsir tarihine dair literatürün yanı sıra Mehdevî’nin eserlerinin incelenmesi ve elde edilecek bulguların değerlendirilmesi yöntemiyle gerçek-leştirilecektir.
Keywords : Tefsir, Tunus, Kayrevan, Mağrib, Mehdevî, et-Tafsîl

ORIGINAL ARTICLE URL