Salâhî’nin Fâtiha Suresi Tefsiri Üzerine: Bireysel ve Siyasî Ahlakın İşârî Yorumu (Tahlil–Tahkik–Tercüme)

Authors : Esma Çetin

Pages : 407-432

Doi:10.33718/tid.1759148

View : 340 | Download : 389

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışma XVIII. yüzyılda yaşamış Halvetî-Uşşakî şeyhi Abdullah Salâhî’nin “Tefsîru Sûreti’l-Fâtiha” adlı risalesinin tahkik, tahlil ve tercümesini konu edinmektedir. Çalışmanın yöntemi, Süleymaniye Kütüphanesi Hazreti Nasuhi Dergâhı Yazma Koleksiyonundaki ulaşılabilen tek nüshanın İSAM tahkik esaslarına (İTNES) dayanarak tahkik edilmesi ve ortaya çıkarılan metnin, bağlam ilişkisi kurularak analiz edilmesidir. Çalışmanın hedefleri ise Fâtiha tefsiri üzerinden Salâhî’nin işârî tevil yöntemini ve onun, siyaset-ahlak ilişkisini nasıl kurguladığını ortaya koymak; ayrıca risalenin tahkik edilerek alana kazandırılmasını sağlamaktır. Çalışmada şu bulgular elde edilmiştir: Salâhî, risalesinde Fâtiha suresi ile devlet reisi arasında ilişki kurmakta; devlet reisinin halkına karşı tıpkı Fâtiha gibi kapsayıcı olması ve herkese yararının dokunması gerektiğini söylemektedir. Bu kapsayıcılığı, Fâtiha suresi ile kurulacak ahlakî-amelî üç boyut (tahakkuk, tahalluk ve taalluk) üzerine inşa eder. Bu sistem, metinde “adalet” olarak tavsif edilmektedir. Müellif, idarecilikte liyakat vasfının önemini bu pratik ahlak modeli üzerinden anlatır. Bu anlatıyı idareci ile ilâhî isimler arasında ilişki kurarak da destekler. Ona göre, sevilen ve itaat edilen bir yönetici olmak isteyen Fâtiha’daki ilâhî isimlerle ahlaklanmalıdır. Salâhî surede iki defa geçen sırât kelimesinin, doğru yolun iki mertebesine işaret ettiğini söyler ve hem bir idarecinin hem de bir Müslümanın zahiren nasıl göründüğünün değil; hangi niyete sahip olduğunun ve bu niyeti nasıl ortaya koyduğunun önemli olduğunu ifade eder. Müellif, tasavvufî gelenekte sıklıkla ön plana çıkarılan ilâhî ahlakla ahlaklanma düsturunu metninin merkezine yerleştirmekle kalmamış, son derece çalkantılı bir dönemde bu eseri kaleme alarak siyasî düşüncesini de ortaya koymuştur. Sonuç olarak risalenin, adalet temelli bir idari sistemin nasıl gerçekleşeceğini modellemesi açısından dikkat çekici bir işârî tefsir olmanın yanı sıra Osmanlı siyasî ahlak düşüncesine dair dikkate değer bir eser olduğu kanaatine ulaşılmıştır. Çalışmada eserin dönemin siyasî yönetimine doğrudan eleştiri amaçlı telif edilmiş olabileceğine dair ise bir veriye rastlanmamıştır.
Keywords : Tefsir, Abdullah Salâhî, Fâtiha, Ahlak, Siyaset.

ORIGINAL ARTICLE URL