AĞRI OVASI, ERMENİSTAN KESİMİNDE NEOLİTİK BİR YERLEŞİM AKNASHEN KHATUNARKH: 2004-2009 KAZILARININ SONUÇLARI

Authors : Ruben S BADALYAN, Armine A HARUTYUNYAN, Christine CHATAIGNER, Françoise Le MORT, Jacques CHABOT, Jacques Elie BROCHIER, Adrian BALASESCU, Valentin RADU, Roman HOVSEPYAN

Pages : 185-218

View : 41 | Download : 1

Publication Date : 2010-01-01

Article Type : Research Paper

Abstract :Ermenistan`ın Neolitik ve Kalkolitik dönem kültürleri yakın zamanlara kadar yalnızca farklı höyüklerde yapı­lan küçük çaplı kazı çalışmalarından biliniyordu. 1999-2004yılları arasında Ermeni-Fransız ortak projesi ola­rak Arastashen yerleşiminde yürütülen kazı çalışmaları, tabakalanmış Neolitik ve Kalkolitik dönem dolgularıyla, MÖ 6. ve 5. binyılda görülen kültürel ve ekonomik gelişmeleri değerlendirmemize olanak sağlayan anah­tar bir yerleşim durumuna gelmiştir. Ağrı Ararat Ovası`nda, Sev Jur vadisinde, deniz seviyesinden 838 m yük­seklikte bulunan Aknashen-Khaturnarkh/Aknashen, 100 m çapı ve 3,5 m yüksekliği olan bir höyük yerleşimi­dir. Geniş çaplı yürütülen çalışmalarda 313 m2`lik bir alan kazılmıştır.Çanak çömlek üzerinde yapılan değerlendirmelere göre en üst tabaka I Kalkolitik, bunun altında bulunan taba­kalar ise II-V Neolitik döneme ait olmak üzere höyükte beş ana evre belirlenmiştir. Bunlardan en alt evreyi tem­sil eden tabaka V, sadece A açmasında ayrıntılı olarak kazılmıştır. Yapılan toprak analizleri, höyükte hem insan etki­li, hem de doğal etkenlerle oluşmuş dolguların incelenmesine olanak sağlamıştır.7 no`lu açmada hocker pozisyonunda gömülmüş olan bir çocuk iskeleti üzerinde yapılan değerlendirmelerin, gömü-tün olasılıkla Neolitik döneme ait olduğunu ortaya koyması, bunun şimdiye kadar Ermenistan`dan bilinen en eski gömüt olması açısından önem taşımaktadır.Radyokarbon ölçümleri için höyükten alınan 24 örneğin 18 tanesi Neolitik dolgulardandır Tablo 1 . Höyük­te bulunan 7000den fazla çanak çömlek parçası içinde yalnızca 9 tanesinin ithal mal olduğu belirlenmiştir. Höyük­te bulunan 22485 tane yontmataş bulgunun % 96`sı obsidyenden oluşur; çakmaktaşı ve kuvartz gibi ham­maddelerden yapılmış alet ve yonga sayısı ise oldukça düşüktür. Kaynak analizine göre yerleşimde bulunan obsidyenler 10 ayrı kimyasalın bileşimini içermekte ve obsidyenlerin büyük bir kısmının 3 ana kaynaktan temin edil­diği anlaşılmaktadır. Yontmataş aletlerin büyük bir kısmını dilgi üzerine yapılan aletler oluştururken, yongala­rın sayısı özellikle Kalkolitik dönemde oldukça azalmıştır. Özellikle alt tabakalarda çok sayıda öğütmetaşı ve bunlar ile ilişkili olarak sıkıştırılmış toprak kenarları, çakıl döşeli tabanları olan ocakyerleri bulunmaktadır. Ögütmetaşları genelde bazalt ve tüfgibi püskürük kayaçlar ayrıca az sayıda granit ve kireçtaşından da yapılmıştır. Öğütmetaşlarının yanı sıra çok sayıda vurgu taşı da bulunmaktadır. Bakır ve taştan küçük boncuklar, gerdan-çeler, delinmiş hayvan dişleri, deniz kabukları süs eşyaları arasında sayılabilir. Bakır, Neolitik tabakalarda da kullanılmıştır. Kazıda çıkan çok sayıdaki kemik ve boynuz aletlerin arasında bız ve deliciler çoğunluktadır.Hayvan kemiklerinin analizinde balıklar, sürüngenler, kuşlar ve memeli hayvanlardan oluşan 30 farklı hayvan türü belir­lenmiştir. Evcilleştirilmiş hayvanlar arasında başta keçi ve koyun olmak üzere, sığır, domuz ve köpekyer almaktadır; ancak yabani hayvanlardan da yararlanıldığı kuşkusuzdur. Tablo 8’de de görüleceği gibi bitki analizleri de zengin bir çeşitlilik gös­termektedir. Karbonlaşmış ağaç kalıntıları arasında genelde dere yataklarında yetişen ağaç türleri yoğunluktadır.Sonuç olarak, Aknashen-Khatunarkh yerleşimi, MÖ 6. ve 5. binyıllarda sadece Ermenistan değil, tüm Güney Kafkaslar için kesintisiz tabakalanmasıyla önemli bir yerleşim yeridir. Alt tabakalarda V-IV sıkıştırılmış çamurdan yapılmış yuvarlak planlı yapılar, zengin bir kemik ve yontmataş buluntu topluluğu olan ve çanak çöm­lek üretiminin ilk evrelerini tanımlamamızı sağlayan önemli katmanlar kazılmıştır. Alt tabakalardan itibaren evcilleştirilmiş bitki ve hayvan türleri bulunmaktadır. Neolitiğin son evrelerinde III-II çanak çömlek kullanı­mı artmakta, taş ve kemik aletler ise azalmaktadır. Bu dönemde göçebe yaşama geçiş olabileceğini gösteren bazı izlere rastlanılmıştır. Kalkolitik dönemde I çanak çömlekte saman katkıda büyük bir artış izlenmekte Sioni kültürünü andıran ağız, tutamak ve bezemeli parçalar bulunmaktadır. Bu sayede Aknashen-Khatunarkh çanak çömleği, Son Neolitik ve İlk Kalkolitik arasındaki geçiş evresi hakkında önemli verilere ulaşmamızı sağ­lamaktadır. Vurgulanması gereken iki önemli unsur ise: a evreler arası geçişin yavaş ve uzun sürdüğü, b bir devamlılık olsa da genel olarak bakıldığında dönemler arasındaki farklılıkların da belirgin olduğudur.
Keywords : Son Neolitik, İlk Kalkolitik, Ermenistan, Güney Kafkasya

ORIGINAL ARTICLE URL