XVI. YÜZYIL AKSARAY KIRSALINDA “ŞENLENDİRİCİ” OLARAK DERVİŞLERİN KURDUĞU KÖYLER

Authors : Doğan Yörük

Pages : 151-170

Doi:10.60163/tkhcbva.1642402

View : 245 | Download : 487

Publication Date : 2025-12-18

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu araştırmada Karaman eyaleti Aksaray sancağı özelinde dervişler öncülüğünde kurulan köyler incelemeye konu edilirken, yerleşmelere sonradan gelip zaviyeler kuran dervişlerin faaliyetleri dikkate alınmadı. Osmanlı iskân siyasetinin araçlarından biri olan derviş-zaviye merkezli yerleşimlerin oluşum ve gelişim süreçlerini takip etmek için kaynak olarak dönemin tahrir ve vakıf defterleri kullanıldı. Nitel araştırma yöntemlerinden belge analiz yöntemi esas alındı. Dervişler ile onların kurdukları zaviyeler etrafında oluşan köylerin ne tür özellikler gösterdiğini, bu köylerin gelişim seyrini, büyüyen veya küçülen köyler için herhangi bir belirleyici unsurun olup olmadığını, dervişlerin taşıdıkları unvanlardan hareketle dini ve tasavvufi eğilimleri hakkında kanaat oluşturmanın mümkün olup olmadığını, merkez ve taşra yöneticileriyle var olan ya da tesis edilen bağların mahiyetini ve yerleşerek zaviyeler kurdukları toprakların mülkiyet ilişkilerini anlamak ve sorgulamak bu çalışmanın amacını teşkil etmektedir. Esasen, bütün bu soru ve sorunlar ise derviş-zaviye-köy üçlüsü etrafındaki sarmalda düğümlenmektedir. Sancak genelinde dönemlere göre sayıları 111, 117 ve 438 arasında değişen köylerden 10 tanesinin dervişler öncülüğünde, bir kısmının yüzyıl öncesinde, bir kısmının başlarında, bir kısmının da son çeyreğinde kurulduğu, Hasan Dağı ile Ekecik Dağı’nın eteklerinde konumlandıkları, böylelikle yerleşme sürecinin devam etiği tespit edildi. Bu köylerin yüzyıl içindeki gelişim seyirlerinde dervişlerin kalabalıklığı, zaviyelerin işlerliği, vakıf gelirlerinin büyüklüğü veya küçüklüğü gibi hususların kısmen etkili olduğu görüldü. Aynı derviş toplulukları içinde abdal, baba, dede, fakih, hoca gibi unvanların varlığı Aksaray özelinde Sünni-Heteredoks ikileminin henüz belirginleşmediği veya söz konusu unvanların her iki kesim tarafından da kullanılabildiği sonucuna varıldı. Padişah, Hanım Sultan, şehzade, paşa ve bey gibi merkez ve taşra yöneticilerinin dervişlere yönelik ihsanları devlet ve toplum açısından önemli işler yapan zümrelerin takdir edilmesi şeklinde yorumlandı. Bazı toprakları ellerinde tutan dervişlerin köklerinin Karamanoğulları zamanına kadar uzandığı ve yaşadıkları dönemin yerel elitleri oldukları çıkarımı yapıldı.
Keywords : Yeniçağ Tarihi, Tahrir Defterleri, Abdalan-ı Rum, Zaviye, Yerleşme

ORIGINAL ARTICLE URL