TÜRK KÜLTÜRÜNDE GÖK KAVRAMI (TÜRKİYE TÜRKÇESİ VE KIRGIZCA DİL ÖRNEKLERİ)

Authors : Serdar Dağıstan, Doolotbek Eshkenov

Pages : 339-364

Doi:10.60163/tkhcbva.1718231

View : 284 | Download : 611

Publication Date : 2025-12-18

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışma, Türk kültüründe gök kavramının kozmik ve kutsal boyutlarını; Türkiye Türkçesi ile Kırgızcadaki dilsel kullanımlar ve kültürel yansımalar üzerinden karşılaştırmalı biçimde inceler. Amaç, gök/gök-mavi renk alanının tarihî arka planla beslenen dilsel-kültürel sürekliliğini ve güncel kullanımdaki izdüşümlerini görünür kılmaktır. Kapsam dâhilinde kavramın ontolojisi, anlam alanı, renk simgeciliği ve etimolojik arka planı ele alınmış; her iki lehçede gök ile ilişkili söz varlığının yapı özellikleri, kavram alanları ve kalıplaşmış dil birimleri (deyimler, atasözleri) incelenmiştir. Veriler, açıklamalı sözlükler, ulusal atasözü koleksiyonları ve deyim sözlükleri/derlemlerinden tarama-fişleme yoluyla derlenmiş; yöntem olarak betimleyici-karşılaştırmalı çözümleme ve kavramsal/semantik alan analizi izlenmiştir. Analizde örnek seçimi, anlam alanı temsiliyeti, işlevsel çeşitlilik ve varyantların dâhil edilme ölçütleri açıkça belirlenerek yapılmış; eşzamanlı gözlemler tarihsel kayıtlarla doğrulanmıştır. Bulgular, her iki dilde de gök unsurunun kalıp sözlerde belirgin biçimde baskın olduğunu; mavi adının ise görece sınırlı ve çoğu kez somut nesnelere bağlı kullanımlarla ortaya çıktığını göstermektedir. Atasözlerinde gök-yer karşıtlığı ve “yukarıda olma” kavrayışı, değer hiyerarşisini kuran bir eksen olarak işlerken; deyimlerde göğe atıf çoğunlukla aşkınlık ve enginlik çağrışımları üretir. Mimari ve sanat bağlamından seçilen örnekler (gök kubbe yorumu, kubbe içi yıldız kompozisyonları ve lâcivert-firuze renk düzeni), dilde tespit edilen simgesel örgünün görsel-mekânsal düzlemde de sürdüğünü teyit eder ve bulguları bağlamsallaştırır. Paralellikler, ortak tarihî-kültürel mirasın dil yoluyla taşındığını; farklılaşmalar ise coğrafya, yaşam biçimi ve yerel inançların etkisini işaret eder. Buna ek olarak, çalışma, kalıplaşmış dil birimleri ile mimari-ikonografik göstergeleri birlikte okuyarak renk-mekân-inanç ilişkisini çözümlemede bütünleştirici bir analitik mercek sunmaktadır. Çalışmanın özgün katkısı, bu kanıt türlerini ortak bir karşılaştırmalı çerçevede birleştirerek ampirik temelli, tutarlı ve kapsamlı bir açıklama sunmasıdır; önerilen yaklaşım, kültür dilbilimi, renk anlambilimi, kültürel semiyotik ve mimari ikonografi çalışmalarına aktarılabilir bir yöntem sağlar ve sözlükbilim ile derlem etiketleme kararlarına uygulanabilir ilkeler sunar.
Keywords : Türk kültürü, gök (mavi), renk, Türkiye Türkçesi, Kırgızca

ORIGINAL ARTICLE URL