“İLK TÖR VE ÖZ YURT” MODELİNİN MİTOLOJİK FOLKLORİK KAYNAKLARI VE DÖNÜŞÜMÜ

Authors : Aiymgul Seiputanova, Zhanat Aimukhambet, Marzhan Mirazova, Akmaral Dalelbekkyzy

Pages : 427-446

Doi:10.60163/tkhcbva.1728335

View : 175 | Download : 246

Publication Date : 2025-12-18

Article Type : Research Paper

Abstract :Ana yurt ve vatan insanoğlu için en önemli değerlerden biridir. Kutsal mekân sayılan ana yurt, memleket veya vatan insanoğlunun zihnindeki bulunan ruhun ebediyen kalacağı cennet kavramıyla başlamış ve kendisine özgü törensel anlamıyla bilişsel ve görsel belleğimizde korunagelmiş bir kavramdır. Olağanüstü güzel bir mekân sayılan cennet, aslında insan ruhunun başlangıçtaki bengilik yurdu olması gereken yerdir. Ruhun yurdu kabul edilen cennetin nitelikleri bilişsel evrimde dönüşüme uğrayarak ana yurt, memleket, vatan kavramlarında yeniden vücut bulmuştur. Öte yandan insanoğluna özgü yekpare uzamın sihirli ve gizemli bir noktası olarak görülmeye devam etmiştir. Dolayısıyla insanlar burayı “ilki tör” yani “ilk tör, ilk yurt” olarak tanımışlardır. Türk uluslarından biri olan Kazakların millî dünya görüşüne göre yaratıcının insan ruhundaki nuru veya o nurun küçücük parçası insanoğlunun gelip yerleştiği yere de geçmiş ve burası Töretam diye adlandırılmıştır. Bu da yüzyıllar içinde oluşup korunagelmiş, belli bir mekân, varlık ve yerde gizemli güç bulunduğunu varsayma temeline dayanan arketipik bir inanıştır. Bu inanış önce mitolojik anlatılarda, sonra da folklorik verimlerde tezahür etmiş, ardından sanatsal yaratımın kaynağına dönüşerek varlığını sürdürmüştür. Kutsal mekânın en önemli ayırt edici özelliği “ilki tör” yani “ilk yurt” kavramıdır. Ruhun kaynağı sayılan bu kavramın, insanoğlunun hayatında “öz yurt”, “ana vatan” kavramlarına dönüştüğüne folklor verimlerindeki örgeler birer örnektir. Konargöçerlerin “Tuwğan jer – altın besik / Öz yurt altın beşik.” atasözü bu önemli kavramı bütün çıplağıyla ortaya koymakta ve söz konusu ruh mekânın modeli olduğunu göstermektedir. Mitolojik anlatılarda bu tür özellikler “yer merkezi”nde veya kutsal yerlerde bulunur. Ruhun başlangıçtaki bengilik mekânı olarak olağanüstü âlemin bu dünyada “atajurt / ana yurt, tuwğan jer / öz yurt, kindik qanı tamğan jer / göbek kanı tamlayan yer” biçiminde tezahür etmesi de bunun kanıtıdır. Bu makalede söz konusu “ilki tör” ile “tuwğan jer” kavramlarının bilişsel ilişkisi ve folklorik kaynakları ele alınıp çeşitli çıkarımlar yapılmaktadır.
Keywords : İlk tör, Jeruyıq, ana yurt, kutsal mekân, şiirsel model

ORIGINAL ARTICLE URL