MOSKOVA OTOKRASİSİNİN FİKRİ TEMELLERİ: YOSİF VOLOTSKİY, İVAN PERESVETOV VE VALAAMSKAYA BESEDA

Authors : Mustafa Kuzuoğlu

Pages : 151-175

Doi:10.56252/turktarars.1706057

View : 112 | Download : 113

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :XV. yüzyılda Altın Orda Devleti ve muhtelif Rus knezlikleriyle ilişkisinde ustaca bir politika izleyerek Doğu Avrupa’da sivrilen Moskova Knezliği, III. İvan’ın devr-i saltanatında büyük bir merkezileşme yoluna gitti. Altın Orda egemenliğinden kurtulup bağımsızlığını kazanan knezlik, Novgorod Cumhuriyeti topraklarının da ele geçirilmesiyle birlikte güçlü ve merkezi bir devlete dönüşmeye başladı. Bu dönüşüm aynı zamanda, knezliğin kimlik arayışını beraberinde getirdi. Gelişmekte olan siyasi teşekkülün meşruiyetine dair yeni ölçütler oluşturulmalıydı. Nitekim geleneksel kaide olan babadan ve dededen kalma patrimonyal anlayış yetersiz kalmaktaydı; iktidarın meşruiyeti, daha yüce, ilahi ve tarihsel temellere dayandırılmalıydı. Bu ihtiyaç doğrultusunda XV. yüzyılda birçok fikir ortaya atıldı. Üçüncü Roma nazariyesinden iktidarın ilahi kökenlerine, Ortodoks tebaanın hamiliğinden hükümdar soyunun Roma imparatorlarına dayanmasına kadar muhtelif teoriler ortaya çıktı. XV. yüzyılda geliştirilen bu fikirler, sonraki yüzyılda olgunlaşan otokrasi fikri için zemin hazırladılar. XVI. yüzyılda knezliğin merkezileşme çabaları sürerken, Rus edebiyatında da mutlakiyetçiliğe ve otokrasiye yönelik düşünceler belirginleşmeye başladı. Dönem müellifleri, Rus hükümdarının kökenine, tarihsel rolüne ve misyonuna ilişkin fikirler geliştirdiler. Bu yazarların önemli bir kısmını birleştiren nokta ise otokratik bir idare biçimine dair gereklilikti. Yosif Volotskiy, İvan Peresvetov ve Valaam Söylevi’nin (Valaamskaya Beseda) yazarı, otokrat hükümdar tasavvuruna ilişkin mühim yaklaşımlar ortaya koydular. Bu yazarlar, kendi bakış açıları çerçevesinde otokratik yönetim biçimini temellendirmeye çalıştılar. Yosif Volotskiy ilahi meşruiyete vurgu yaparken, Peresvetov merkezi bir idareye ve adalet ihtiyacına odaklandı. Söylev’in yazarı ise otokrasinin, danışma odaklı ve nispeten ılımlı bir tarzına yöneldi. Dolayısıyla XVI. yüzyıl Rus edebiyatında otokrasi fikri, aynı kaynaktan beslenerek olgunlaşan fikirler silsilesi yarattı. Dahası bu fikirler, yalnızca dönemin idare biçimini şekillendirmekle kalmadı, aynı zamanda asırlar boyu sürecek Rus imparatorluk geleneğinin temelini oluşturdu.
Keywords : Moskova Çarlığı, Otokrasi, Rus Otokrasisi, Yosif Volotskiy, İvan Peresvetov

ORIGINAL ARTICLE URL